यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः। विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः
ज्याचे मन, इंद्रिये आणि बुद्धी संयमित आहेत, जो मुक्तीच्या मार्गावर आहे आणि ज्याच्या मनात इच्छा, भीती व राग नाही, तो नेहमीच मुक्त असतो.
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति
जो मला सर्व यज्ञ आणि तपाचा भोक्ता, सर्व लोकांचा महान स्वामी आणि सर्व प्राण्यांचा खरा मित्र समजतो, तो शांती प्राप्त करतो.
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः
जो माणूस कर्माचे फळ न धरता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तोच खरा संन्यासी आणि योगी आहे; केवळ अग्नी सोडणे किंवा निष्क्रिय राहणे हे संन्यास नाही.
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न ह्यसंन्यस्तसिंकल्पो योगी भवति कश्चन
पांडवा, ज्याला संन्यास म्हणतात, तोच खरा योग आहे हे जाण; कारण जोपर्यंत सर्व संकल्प सोडले नाहीत, तोपर्यंत कोणीही योगी होत नाही.
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते
जो मुनि योग साधायला इच्छितो, त्याच्यासाठी कर्म हे साधन आहे; पण जो योगात स्थित झाला आहे, त्याच्यासाठी शांती हेच साधन आहे.
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषञ्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते
जेव्हा माणूस इंद्रियांच्या विषयांमध्ये किंवा कर्मामध्ये आसक्त राहत नाही आणि सर्व संकल्प सोडतो, तेव्हा तो योगात स्थित झाला असे समजावे.
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः
माणसाने स्वतःला स्वतःच्या प्रयत्नाने उंचावावे, स्वतःला खाली जाऊ देऊ नये; कारण स्वतःच स्वतःचा मित्र आहे आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे.
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्
जो स्वतःवर विजय मिळवतो, त्याच्यासाठी स्वतःच मित्र असतो; पण जो स्वतःवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याच्यासाठी स्वतःच शत्रूसारखा असतो.
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः
ज्याने मन जिंकले आहे आणि जो शांत आहे, त्याच्यामध्ये परमात्मा स्थिर असतो; मग ते थंडी-उष्णता, सुख-दुःख किंवा मान-अपमान असो.
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः
जो ज्ञान आणि विवेकाने तृप्त आहे, स्थिर आहे, ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत, असा योगी माती, दगड आणि सोने यांना सारखेच मानतो, आणि तोच खरा एकरूप झाला आहे.
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु। साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते
जो माणूस मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष करणारा, नातेवाईक, सज्जन आणि दुष्ट — सर्वांना सारख्याच नजरेने पाहतो, तो खरोखरच श्रेष्ठ ठरतो.
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः
योगीने नेहमी एकांतात, एकटा राहून, मन आणि इंद्रिये संयमात ठेवून, इच्छा आणि मालमत्तेपासून मुक्त होऊन स्वतःचे मन साधावे.
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्
स्वच्छ जागी, ना फार उंच ना फार खाली, वस्त्र, मृगजिन आणि कुशांनी आच्छादलेली अशी एक ठाम आसनाची जागा निवडावी.
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये
त्या आसनावर बसून, मन एकाग्र करून, मन आणि इंद्रियांच्या हालचालींवर ताबा ठेवून, आत्मशुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकथन्
शरीर, डोके आणि मान सरळ व स्थिर ठेवून, हलू न देता, स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे आणि इतर कुठेही लक्ष द्यायचे नाही.
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । प्रनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः
मन शांत ठेवून, भीतीपासून मुक्त राहून, ब्रह्मचर्याचे पालन करत, श्वासावर नियंत्रण ठेवून, मन माझ्यात एकाग्र करून, भक्तीभावाने बसावे.
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति
अशा प्रकारे नेहमी स्वतःचे मन साधणारा, संयमित मनाचा योगी, माझ्यात स्थिर राहून, परम शांतता आणि निर्वाण प्राप्त करतो.
नात्यश्रतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्रशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन
अर्जुना, जो खूप खातो किंवा अजिबात खात नाही, जो खूप झोपतो किंवा नेहमी जागा असतो, त्याला योग साधता येत नाही.
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नाववोधस्य योगो भवति दुःखहा
जेवण, विश्रांती, कामे, झोप आणि जागरण या सर्व गोष्टींमध्ये मध्यमपणा ठेवणाऱ्याला योग दुःखाचा नाश करणारा ठरतो.
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा
जेव्हा संयमित मन फक्त आत्म्यात स्थिर होते आणि सर्व इच्छांपासून मुक्त असते, तेव्हा त्याला योगी म्हणतात.
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः
वाऱ्याविना दिवा हलत नाही, तसेच संयमित मनाचा योगी जेव्हा योगात मग्न असतो, तेव्हा त्याचे मनही स्थिर राहते.
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति
योगाच्या सरावाने मन पूर्णपणे शांत झाल्यावर, जेव्हा माणूस स्वतःच्या आत्म्यातच समाधान अनुभवतो, तेव्हा तो खरा समाधानी होतो.
मुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः
ही अशी अवस्था आहे जी बुद्धीने समजता येते, पण इंद्रियांना गाठता येत नाही; या स्थितीत जो स्थिर राहतो, तो सत्यापासून कधीच विचलित होत नाही.
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते
ही अवस्था मिळाल्यावर, माणूस दुसरे कोणतेही लाभ याहून मोठे मानत नाही; आणि या स्थितीत राहून, मोठ्या दुःखानेही तो हलत नाही.
तं विद्याद्दुःखसंयोगवयोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा
दुःखाच्या संयोगापासून पूर्णपणे मुक्त होणे, ह्यालाच योग म्हणतात. हा योग निश्चयाने आणि खचून न जाता साधावा.
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनिवम्य समन्ततः
संकल्पातून निर्माण होणाऱ्या सर्व इच्छा पूर्णपणे सोडून, मनाने सर्व इंद्रिये सर्व बाजूंनी आवरावीत.
शनैः शनैरुपरमेद्भुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्
हळूहळू, धीराने बुद्धीच्या मदतीने, मन आत्म्यात स्थिर करून, दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा विचार करू नये.
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्
मन अस्थिर आणि चंचल असल्याने जिथे जिथे भटकते, तिथून तिथून त्याला आवरून, फक्त आत्म्यातच स्थिर करावे.
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं मुखमुत्तमम् । उपैति श्चान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आहे, असा योगी जेव्हा सर्वांत श्रेष्ठ स्थितीत पोहोचतो, तेव्हा त्याचं मुख तेजाने उजळून निघतं. त्याच्या आत कुठलाही दोष नसतो, तो ब्रह्मस्वरूप आणि निर्मळ असतो.
युञ्चयेवं सदात्मानं योगी विमतकल्मषःक । मुखेन ब्रह्मसंस्कपर्शमत्यन्तं सुखमश्रुते
जो योगी नेहमी स्वतःला साधनेत लावतो, त्याच्या मनातील शंका नाहीशा होतात. तो योगाच्या साधनेमुळे इंद्रियांच्या पलीकडचं, अत्यंत सुख अनुभवतो.