वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः
ज्यांनी राग, भीती आणि क्रोध सोडले आहेत, मनाने माझ्यात एकरूप झाले आहेत, माझ्या आश्रयाला आले आहेत, अशा अनेकांनी ज्ञानाच्या तपामुळे शुद्ध होऊन माझ्या अवस्थेला प्राप्त केले आहे.
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
लोक ज्या प्रकारे माझ्याकडे येतात, त्याच प्रकारे मी त्यांना प्रतिसाद देतो; पार्था, सर्व लोक सर्व प्रकारे माझ्या मार्गावरच चालतात.
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा
कर्मात यश मिळावे म्हणून लोक येथे देवांची उपासना करतात, कारण माणसांच्या जगात कर्मामुळे मिळणारे फळ लवकर मिळते.
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्
गुण आणि कर्म यांच्या विभागाप्रमाणे मी चार वर्णांची रचना केली आहे; तरीही मी त्याचा कर्ता असलो, तरी मला अकर्ता आणि अविनाशी समज.
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते
कर्म मला लागून राहत नाही, आणि मला कर्माच्या फळाची इच्छा नाही; जो मला असे ओळखतो, त्याला कर्म बांधून ठेवत नाही.
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्
हे जाणून, पूर्वीच्या मुक्तीच्या इच्छुकांनीही कर्म केले आहे; म्हणून तूही पूर्वजांनी जसे केले तसे कर्म कर.
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्
काय कर्म आणि काय अ-कर्म, याबद्दल ज्ञानी लोकही गोंधळतात; मी तुला ते कर्म सांगतो, जे जाणून तू अशुभातून मुक्त होशील.
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः
कर्म काय, विकर्म काय, आणि अ-कर्म काय, हे समजून घ्यायला हवे; कारण कर्माचा मार्ग फार खोल आहे.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्
जो कर्मात अ-कर्म आणि अ-कर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांत खरा बुद्धिमान आहे; तो युक्त आणि सर्व कर्म करणारा आहे.
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः
ज्याच्या सर्व कृती इच्छा आणि संकल्पाशिवाय आहेत, ज्याची कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत जळून गेली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः
कर्माच्या फळाशी आसक्ती सोडून, नेहमी समाधानी राहून, कोणत्याही आधाराशिवाय, कर्म करत असतानाही तो काहीच करत नाही.
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्
ज्याच्या मनावर आणि आत्म्यावर ताबा आहे, ज्याने सर्व मालमत्ता सोडली आहे, आणि जो फक्त शरीराने कर्म करतो, त्याला पाप लागत नाही.
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः। समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते
ज्याला जे मिळेल त्यात समाधानी राहतो, द्वंद्वांपासून मुक्त आहे, मत्सर नाही, यश-अपयशात सम आहे, तो कर्म करूनही बांधला जात नाही.
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते
ज्याने आसक्ती सोडली आहे, मुक्त झाला आहे, ज्याचे मन ज्ञानात स्थिर आहे, आणि जो यज्ञासाठी कर्म करतो, त्याची सर्व कर्मे पूर्णपणे नाहीशी होतात.
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना
अर्पण ब्रह्म आहे, हवि ब्रह्म आहे, ब्रह्मरूप अग्नीत ब्रह्माने अर्पण केले जाते; ज्याचे मन सर्व कर्मात ब्रह्मरूप आहे, त्याला फक्त ब्रह्मच गाठायचे असते.
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति
काही योगी देवांसाठीच यज्ञ करतात, तर काही ब्रह्मरूप अग्नीत यज्ञरूप अर्पण करतात.
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति
काही लोक ऐकण्यासारखी इंद्रिये संयमाच्या अग्नीत अर्पण करतात, तर काहीजण शब्दासारख्या विषयांना इंद्रियांच्या अग्नीत अर्पण करतात.
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते
इतर काही सर्व इंद्रियांची आणि प्राणांची कृत्ये आत्मसंयमाच्या, ज्ञानाने पेटलेल्या अग्नीत अर्पण करतात.
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः
काही यती दृढ व्रतांनी द्रव्ययज्ञ करतात, काही तपाने, काही योगाने, तर काही स्वाध्याय आणि ज्ञानाने यज्ञ करतात.
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः
काहीजण अपान प्राणात अर्पण करतात, तर काही प्राण अपानात अर्पण करतात; प्राण आणि अपान यांच्या गती रोखून, ते प्राणायामाला समर्पित राहतात.
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः
इतर काही, जे आहारावर नियंत्रण ठेवतात, प्राणांना प्राणातच अर्पण करतात; हे सर्व यज्ञ जाणणारे असून, यज्ञामुळे त्यांचे पाप नष्ट झाले आहे.
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम
यज्ञाचे उरलेले अमृत जे ग्रहण करतात, ते सनातन ब्रह्माला पोहोचतात; यज्ञ न करणाऱ्याला या जगातही स्थान नाही, मग दुसऱ्या जगाची तर कल्पनाच नाही, हे कुरुवंशातील श्रेष्ठा.
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे। कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे
अशा प्रकारे अनेक यज्ञ ब्रह्माच्या मुखाशी विस्तारले आहेत; हे सर्व कर्मातूनच उत्पन्न होतात, हे जाणून तू मुक्त होशील.
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यजाज्ज्ञानयज्ञः परंतप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते
हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे; कारण सर्व कर्मांचे अंतिम स्थान ज्ञान आहे, हे पार्था.
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः
हे ज्ञान तू नम्रतेने, विचारून आणि सेवा करून मिळव; सत्यदर्शी ज्ञानी लोक तुला हे ज्ञान शिकवतील.
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि
हे पांडवा, हे ज्ञान मिळवल्यावर तुला पुन्हा असा मोह येणार नाही; त्याद्वारे तू सर्व भूतांना स्वतःमध्ये आणि माझ्यातही पाहशील.
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि
तू सर्व पाप्यांमध्ये सर्वात मोठा पापी असलास तरी, केवळ ज्ञानरूपी नौकेने सर्व पापांचे पार तू जाऊ शकतोस.
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मासात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते यथा
अर्जुना, जसा पेटलेला अग्नी इंधन राख करतो, तसा ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मे राख करतो.
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति
या जगात ज्ञानासारखे पवित्र काहीच नाही; योगाने सिद्ध झालेला मनुष्य योग्य वेळी हे स्वतःमध्ये अनुभवतो.
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति
श्रद्धावान, एकाग्र आणि इंद्रिये जिंकणारा मनुष्य ज्ञान प्राप्त करतो; ज्ञान मिळाल्यावर तो लवकरच परम शांतता मिळवतो.