एवं बुद्धेः परं बुद्धाः संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्
अशा प्रकारे, बुद्धीपेक्षा जे श्रेष्ठ आहे ते जाणून, स्वतःला स्वतःच्या जोरावर स्थिर ठेव, आणि हे महाबाहु, जिंकता न येणाऱ्या इच्छा रूपी शत्रूचा नाश कर.
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्
हा अविनाशी योग मी पूर्वी विवस्वानाला सांगितला; विवस्वानाने तो मनुला सांगितला, आणि मनुने तो इक्ष्वाकुला सांगितला.
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयोऽविदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप
अशा रीतीने परंपरेने हा योग राजर्षींना समजला; पण खूप काळ लोटला आणि, हे परंतप, हा योग इथे हरवून गेला.
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्
तोच प्राचीन योग मी आज तुला सांगितला आहे, कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस; हा योग खरोखरच श्रेष्ठ आणि गुप्त आहे.
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः। कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति
तुझे जन्म नंतरचे, विवस्वानाचा जन्म आधीचा; मग तू हे सुरुवातीला कसे शिकवलेस, हे मी कसे समजू?
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप
माझे आणि तुझे दोघांचेही अनेक जन्म गेले आहेत, हे अर्जुना; ते सगळे मला माहीत आहेत, पण तुला माहीत नाहीत, हे परंतप.
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया
मी अजन्मा असूनही, अविनाशी स्वरूपाचा असूनही, सर्व जीवांचा स्वामी असूनही, मी माझ्या स्वतःच्या प्रकृतीवर आधार ठेवून, माझ्या मायेमुळे जन्म घेतो.
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्
हे भारत, जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो आणि अधर्माचा वाढ होतो, तेव्हा मी स्वतः प्रकट होतो.
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे
सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी, दुष्कृत्य करणाऱ्यांचा नाश करण्यासाठी आणि धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून, मी प्रत्येक युगात जन्म घेतो.
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन
माझा जन्म आणि कर्म यांचे खरे स्वरूप जो जाणतो, तो देह सोडल्यावर पुन्हा जन्म घेत नाही, तो माझ्याकडेच येतो, अर्जुना.
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः
ज्यांनी राग, भीती आणि क्रोध सोडले आहेत, मनाने माझ्यात एकरूप झाले आहेत, माझ्या आश्रयाला आले आहेत, अशा अनेकांनी ज्ञानाच्या तपामुळे शुद्ध होऊन माझ्या अवस्थेला प्राप्त केले आहे.
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
लोक ज्या प्रकारे माझ्याकडे येतात, त्याच प्रकारे मी त्यांना प्रतिसाद देतो; पार्था, सर्व लोक सर्व प्रकारे माझ्या मार्गावरच चालतात.
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा
कर्मात यश मिळावे म्हणून लोक येथे देवांची उपासना करतात, कारण माणसांच्या जगात कर्मामुळे मिळणारे फळ लवकर मिळते.
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्
गुण आणि कर्म यांच्या विभागाप्रमाणे मी चार वर्णांची रचना केली आहे; तरीही मी त्याचा कर्ता असलो, तरी मला अकर्ता आणि अविनाशी समज.
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते
कर्म मला लागून राहत नाही, आणि मला कर्माच्या फळाची इच्छा नाही; जो मला असे ओळखतो, त्याला कर्म बांधून ठेवत नाही.
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्
हे जाणून, पूर्वीच्या मुक्तीच्या इच्छुकांनीही कर्म केले आहे; म्हणून तूही पूर्वजांनी जसे केले तसे कर्म कर.
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्
काय कर्म आणि काय अ-कर्म, याबद्दल ज्ञानी लोकही गोंधळतात; मी तुला ते कर्म सांगतो, जे जाणून तू अशुभातून मुक्त होशील.
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः
कर्म काय, विकर्म काय, आणि अ-कर्म काय, हे समजून घ्यायला हवे; कारण कर्माचा मार्ग फार खोल आहे.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्
जो कर्मात अ-कर्म आणि अ-कर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांत खरा बुद्धिमान आहे; तो युक्त आणि सर्व कर्म करणारा आहे.
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः
ज्याच्या सर्व कृती इच्छा आणि संकल्पाशिवाय आहेत, ज्याची कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत जळून गेली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः
कर्माच्या फळाशी आसक्ती सोडून, नेहमी समाधानी राहून, कोणत्याही आधाराशिवाय, कर्म करत असतानाही तो काहीच करत नाही.
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्
ज्याच्या मनावर आणि आत्म्यावर ताबा आहे, ज्याने सर्व मालमत्ता सोडली आहे, आणि जो फक्त शरीराने कर्म करतो, त्याला पाप लागत नाही.
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः। समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते
ज्याला जे मिळेल त्यात समाधानी राहतो, द्वंद्वांपासून मुक्त आहे, मत्सर नाही, यश-अपयशात सम आहे, तो कर्म करूनही बांधला जात नाही.
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते
ज्याने आसक्ती सोडली आहे, मुक्त झाला आहे, ज्याचे मन ज्ञानात स्थिर आहे, आणि जो यज्ञासाठी कर्म करतो, त्याची सर्व कर्मे पूर्णपणे नाहीशी होतात.
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना
अर्पण ब्रह्म आहे, हवि ब्रह्म आहे, ब्रह्मरूप अग्नीत ब्रह्माने अर्पण केले जाते; ज्याचे मन सर्व कर्मात ब्रह्मरूप आहे, त्याला फक्त ब्रह्मच गाठायचे असते.
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति
काही योगी देवांसाठीच यज्ञ करतात, तर काही ब्रह्मरूप अग्नीत यज्ञरूप अर्पण करतात.
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति
काही लोक ऐकण्यासारखी इंद्रिये संयमाच्या अग्नीत अर्पण करतात, तर काहीजण शब्दासारख्या विषयांना इंद्रियांच्या अग्नीत अर्पण करतात.
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते
इतर काही सर्व इंद्रियांची आणि प्राणांची कृत्ये आत्मसंयमाच्या, ज्ञानाने पेटलेल्या अग्नीत अर्पण करतात.
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः
काही यती दृढ व्रतांनी द्रव्ययज्ञ करतात, काही तपाने, काही योगाने, तर काही स्वाध्याय आणि ज्ञानाने यज्ञ करतात.
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः
काहीजण अपान प्राणात अर्पण करतात, तर काही प्राण अपानात अर्पण करतात; प्राण आणि अपान यांच्या गती रोखून, ते प्राणायामाला समर्पित राहतात.