सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति
जाणता माणूससुद्धा आपल्या स्वभावानुसारच वागत असतो; सगळ्या जीवांना आपापल्या स्वभावानुसारच वागावेसे वाटते — मग केवळ दडपशाहीने काय साध्य होईल?
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ
प्रत्येक इंद्रियाला त्याच्या विषयांबद्दल आसक्ती आणि द्वेष असतो; या दोघांच्या अधीन जाऊ नये, कारण हेच खऱ्या मार्गातील अडथळे आहेत.
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः
आपल्या कर्तव्याचा गुण कमी असला तरी तेच चांगले; दुसऱ्याचे उत्तम केलेले कर्तव्य घेऊ नये. आपल्या कर्तव्यात मरण आले तरी ते श्रेष्ठच; दुसऱ्याचे कर्तव्य घ्यायचे तर भीतीच आहे.
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः। अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः
पण, हे वृष्णिकुलातील, माणूस अनिच्छेनेही पाप कसा करतो? जणू काही त्याला जबरदस्तीने कोणी वागायला लावले आहे, असे का घडते?
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्
हेच इच्छा आहे, हेच राग आहे, जे राजोगुणातून जन्मते; हेच मोठे भक्षक आहे, मोठे पापी आहे, आणि इथे खरे शत्रू आहे, हे ओळख.
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च। यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
जसा अग्नी धुराने झाकला जातो, आरसा मळाने झाकला जातो, गर्भ स्त्रीच्या उदराने झाकला जातो, तसाच हा (ज्ञान) सुद्धा या (इच्छेने) झाकला जातो.
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च
हे कौन्तेय, ज्ञानी लोकांचा हा शत्रू, नेहमीच असणारा, इच्छा रूपात असतो आणि कधीही न भागणाऱ्या अग्नीप्रमाणे ज्ञान झाकून टाकतो.
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्त्य देहिनम्
इच्छेचे निवासस्थान म्हणजे इंद्रिये, मन आणि बुद्धी असे सांगितले आहे; या सर्वांमधून ती देहधारी माणसाचे ज्ञान झाकून त्याला फसवते.
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्
म्हणून, हे भरतश्रेष्ठ, सर्वप्रथम इंद्रिये आवरून ठेव, आणि हे पापी, जे ज्ञान आणि विवेक नष्ट करते, त्याचा नाश कर.
इन्द्रियामि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः
इंद्रिये श्रेष्ठ मानली जातात, इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे, मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, आणि बुद्धीपेक्षा जो श्रेष्ठ आहे तोच खरा श्रेष्ठ आहे.
एवं बुद्धेः परं बुद्धाः संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्
अशा प्रकारे, बुद्धीपेक्षा जे श्रेष्ठ आहे ते जाणून, स्वतःला स्वतःच्या जोरावर स्थिर ठेव, आणि हे महाबाहु, जिंकता न येणाऱ्या इच्छा रूपी शत्रूचा नाश कर.
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्
हा अविनाशी योग मी पूर्वी विवस्वानाला सांगितला; विवस्वानाने तो मनुला सांगितला, आणि मनुने तो इक्ष्वाकुला सांगितला.
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयोऽविदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप
अशा रीतीने परंपरेने हा योग राजर्षींना समजला; पण खूप काळ लोटला आणि, हे परंतप, हा योग इथे हरवून गेला.
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्
तोच प्राचीन योग मी आज तुला सांगितला आहे, कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस; हा योग खरोखरच श्रेष्ठ आणि गुप्त आहे.
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः। कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति
तुझे जन्म नंतरचे, विवस्वानाचा जन्म आधीचा; मग तू हे सुरुवातीला कसे शिकवलेस, हे मी कसे समजू?
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप
माझे आणि तुझे दोघांचेही अनेक जन्म गेले आहेत, हे अर्जुना; ते सगळे मला माहीत आहेत, पण तुला माहीत नाहीत, हे परंतप.
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया
मी अजन्मा असूनही, अविनाशी स्वरूपाचा असूनही, सर्व जीवांचा स्वामी असूनही, मी माझ्या स्वतःच्या प्रकृतीवर आधार ठेवून, माझ्या मायेमुळे जन्म घेतो.
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्
हे भारत, जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो आणि अधर्माचा वाढ होतो, तेव्हा मी स्वतः प्रकट होतो.
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे
सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी, दुष्कृत्य करणाऱ्यांचा नाश करण्यासाठी आणि धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून, मी प्रत्येक युगात जन्म घेतो.
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन
माझा जन्म आणि कर्म यांचे खरे स्वरूप जो जाणतो, तो देह सोडल्यावर पुन्हा जन्म घेत नाही, तो माझ्याकडेच येतो, अर्जुना.
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः
ज्यांनी राग, भीती आणि क्रोध सोडले आहेत, मनाने माझ्यात एकरूप झाले आहेत, माझ्या आश्रयाला आले आहेत, अशा अनेकांनी ज्ञानाच्या तपामुळे शुद्ध होऊन माझ्या अवस्थेला प्राप्त केले आहे.
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
लोक ज्या प्रकारे माझ्याकडे येतात, त्याच प्रकारे मी त्यांना प्रतिसाद देतो; पार्था, सर्व लोक सर्व प्रकारे माझ्या मार्गावरच चालतात.
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा
कर्मात यश मिळावे म्हणून लोक येथे देवांची उपासना करतात, कारण माणसांच्या जगात कर्मामुळे मिळणारे फळ लवकर मिळते.
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्
गुण आणि कर्म यांच्या विभागाप्रमाणे मी चार वर्णांची रचना केली आहे; तरीही मी त्याचा कर्ता असलो, तरी मला अकर्ता आणि अविनाशी समज.
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते
कर्म मला लागून राहत नाही, आणि मला कर्माच्या फळाची इच्छा नाही; जो मला असे ओळखतो, त्याला कर्म बांधून ठेवत नाही.
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्
हे जाणून, पूर्वीच्या मुक्तीच्या इच्छुकांनीही कर्म केले आहे; म्हणून तूही पूर्वजांनी जसे केले तसे कर्म कर.
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्
काय कर्म आणि काय अ-कर्म, याबद्दल ज्ञानी लोकही गोंधळतात; मी तुला ते कर्म सांगतो, जे जाणून तू अशुभातून मुक्त होशील.
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः
कर्म काय, विकर्म काय, आणि अ-कर्म काय, हे समजून घ्यायला हवे; कारण कर्माचा मार्ग फार खोल आहे.
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्
जो कर्मात अ-कर्म आणि अ-कर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांत खरा बुद्धिमान आहे; तो युक्त आणि सर्व कर्म करणारा आहे.
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः
ज्याच्या सर्व कृती इच्छा आणि संकल्पाशिवाय आहेत, ज्याची कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीत जळून गेली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात.