के पूर्वं प्राहरंस्तत्र युद्धे हृदयकम्पने । मामकाः पाण्डवेया वा तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
त्या भीतीदायक युद्धात सर्वप्रथम कोण हल्ला केला? माझे लोक की पांडवांचे पुत्र? हे मला सांग संजया.
कस्य सेनासमुदये गन्धो माल्यसमुद्भवः । वायुः प्रदक्षिणश्चैव योधानामभिगर्जताम्
कोणत्या सैन्यात फुलांच्या गंधाने वारा दरवळला आणि योद्ध्यांच्या गर्जनेने आकाश भरून गेले?
उभयोः सेनयोस्तत्र योधा जहृषिरे तदा। स्रजः समाः सुगन्धानामुभयत्र समुद्भवः
त्या वेळी दोन्ही सैन्यातील सैनिक आनंदित झाले; दोन्ही बाजूंना सुगंधी फुलांच्या माळा प्रकट झाल्या.
संहतानामनीकानां व्यूढानां भरतर्षभ । संसर्गात्समुदीर्णानां विमर्दः सुमहानभूत्
हे भरतश्रेष्ठा, जेव्हा सैन्यांच्या तुकड्या एकत्र आल्या आणि एकमेकांवर तुटून पडल्या, तेव्हा त्यांच्या धडकेत मोठा गदारोळ झाला.
वादित्रशब्दस्तुमुलः शङ्खभेरीविमिश्रितः। शूराणां रणशूराणां गर्जतामितरेतरम्
वाद्यांचा गजर, शंख आणि ढोल यांच्या आवाजासोबत, रणधाड्या वीरांनी एकमेकांवर गर्जना केली.
उभयोः सेनयो राजन्महान्व्यतिकरोऽभवत्। अन्योन्यं वीक्षमाणानां योधानां भरतर्षभ। कुञ्जराणां च नदतां सैन्यानां च प्रहृष्यताम्
राजा, दोन्ही सैन्यांमध्ये मोठी झुंज झाली; सैनिक एकमेकांकडे पाहू लागले, हत्ती गर्जना करू लागले आणि सैन्य आनंदित झाले.
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः
त्याला अशा प्रकारे करुणेने भरून, डोळे पाण्याने डबडबलेले आणि मन अस्वस्थ झालेले पाहून, मधुसूदनाने त्या खचलेल्या अर्जुनाला असे सांगितले.
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन
अर्जुना, या कठीण प्रसंगी तुला हे दुर्बलतेचे विचार कुठून आले? हे ना कीर्तीला नेणारे, ना स्वर्गाला मिळवून देणारे, ना सज्जनांना शोभणारे आहेत.
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप
पार्था, तू दुर्बलतेला बळी पडू नकोस; हे तुझ्या योग्य नाही. हे क्षुद्र मनाचे दुर्बलपण सोड आणि शत्रूंना जिंकणारा, उठ.
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन
मधुसूदना, शत्रूंचा नाश करणारा, मी या युद्धात बाणांनी भीष्म आणि द्रोण यांच्याशी कसा लढू? ते तर पूजेला योग्य आहेत.
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भेक्षमपीह लोके। हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान्
या जगात या महान गुरूंना मारण्यापेक्षा भिक्षा मागून जगणेच मला अधिक योग्य वाटते; कारण, धनाची इच्छा असलेल्या या गुरूंना मारून मी जो सुख उपभोगेन, तो रक्ताने माखलेला असेल.
न चैतद्वीद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः
आमच्यासाठी काय योग्य आहे हेही आम्हाला कळत नाही—आपण त्यांना जिंकावे की त्यांनी आपल्याला जिंकावे? ज्यांना मारल्यानंतर आपण जगू इच्छित नाही, तेच धृतराष्ट्रपुत्र समोर उभे आहेत.
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्
माझे मन कातरतेने भरले आहे, आणि मी धर्मात गोंधळलो आहे; म्हणून मी तुला विचारतो—खरे कल्याणकारी काय आहे ते स्पष्टपणे सांग. मी तुझा शिष्य आहे; मला शिकव, कारण मी तुझ्या शरण आलो आहे.
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या- द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्। अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्
माझ्या इंद्रियांना कोरडा करणारा हा शोक दूर करणारे काहीच मला दिसत नाही—even जर मला पृथ्वीवर समृद्ध, शत्रूविरहित राज्य किंवा देवांचेही अधिपत्य मिळाले तरी.
एवमुकत्वा हृषीकेशं गुडाकेशं परंतप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह
असा सांगून, गोडकेश अर्जुनाने हृषीकेशाला 'मी युद्ध करणार नाही' असे म्हणून गप्प बसला, हे गोविंदा.
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः
मग हृषीकेशाने, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभ्या असलेल्या त्या खचलेल्या अर्जुनाला जणू हसतच असे शब्द सांगितले, हे भारत.
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पाण्डिताः
तू ज्यांच्यासाठी शोक करायला नको, त्यांच्यासाठी शोक करतोस आणि तरीही ज्ञानाची वचने बोलतोस; ज्ञानी माणसे जिवंत किंवा मृत लोकांसाठी शोक करत नाहीत.
नत्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव नभविष्यामः सर्वे वयमतः परम्
कधीच असे नव्हते की मी नव्हतो, तू नव्हतास, किंवा हे राजे नव्हते; आणि यापुढेही आपण सर्व कधीच नसणार नाही.
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति
या शरीरात जसा जीव बालपण, तारुण्य आणि वार्धक्य अनुभवतो, तसाच तो दुसऱ्या शरीरात जातो; हे समजून ज्ञानी माणूस गोंधळत नाही.
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्स्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत
कुंतीपुत्रा, इंद्रियांच्या स्पर्शाने थंडी-उष्णता, सुख-दुःख निर्माण होते; ते येतात आणि जातात, कायमचे नसतात—त्यांना सहन कर, हे भारत.
यं हि व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ। समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते
हे पुरुषश्रेष्ठ, ज्याला हे सुखदुःख व्याकुळ करत नाहीत, जो मनाने शांत आणि समदुःखी असतो, तोच अमरत्वाला पात्र होतो.
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिःक
असत्याला अस्तित्व नाही आणि सत्याला कधीही नाहीसा होणं नाही; हे दोन्ही जाणणाऱ्यांनी त्यांच्या अंतिम स्वरूपात ओळखले आहे.
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति
ज्याने हे सर्व व्यापले आहे, ते अविनाशी आहे, हे जाण. या नाशरहिताचं कोणीही कधीही नाश करू शकत नाही.
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत
हे देह नाश पावणारे आहेत, पण ज्याच्यात देह आहे तो शाश्वत, अविनाशी आणि मोजता न येणारा आहे; म्हणून, हे भारत, युद्ध कर.
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते
जो या आत्म्याला मारणारा समजतो किंवा जो मारला गेला असं समजतो, दोघेही अज्ञानी आहेत; हा आत्मा ना मारतो, ना मारला जातो.
न जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्तये हन्यमाने शरीरे
हा आत्मा कधीच जन्म घेत नाही, कधीच मरत नाही; एकदा अस्तित्वात आला की पुन्हा नाहीसा होत नाही. हा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे; शरीर नष्ट झालं तरी ह्याचं काही होत नाही.
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्। कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्
हे पार्था, जो हा आत्मा अविनाशी, नित्य, अजन्मा आणि बदल न होणारा आहे असं जाणतो, तो कोणाला मारू शकतो किंवा कोणाचा वध करू शकतो?
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णानि नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही
माणूस जशी जुनी कपडे टाकून नवी घेतो, तसाच देही हा जुने देह सोडून नवे देह धारण करतो.
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः
या आत्म्याला शस्त्र कापू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी ओलावू शकत नाही आणि वारा वाळवू शकत नाही.
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः
हा आत्मा न कापता येणारा, न जाळता येणारा, न ओलावता येणारा आणि न वाळवता येणारा आहे; तो नित्य, सर्वत्र व्यापणारा, स्थिर, अचल आणि सनातन आहे.