धनञ्जय कथं शक्यमस्माभिर्योद्धुमाहवे । धार्तराष्ट्रैर्महाबाहो येषां योद्धा पितामहः
धनंजया, आपल्या पितामह भीष्मासारखा योद्धा ज्यांच्या बाजूने आहे, अशा धृतराष्ट्रांविरुद्ध आपण या युद्धात कसे लढू शकतो?
अक्षोभ्योऽयमभेद्यश्च भीष्मेणामित्रकर्षिणा । कल्पितः शास्त्रदृष्टेन विधिना भूरिवर्चसा
शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या भीष्माने शास्त्रानुसार आणि मोठ्या कौशल्याने आखलेली ही मांडणी अढळ आणि अभेद्य आहे.
ते वयं संशय्नं प्राप्ताः ससैन्याः शत्रुकर्षण । कथमस्मान्महाव्यूहादुत्थानं नो भविष्यति
शत्रूंचा नाश करणारा, आम्ही आणि आमचे सैन्य मोठ्या शंकेत पडलो आहोत; या प्रचंड मांडणीतून आपण कसे बाहेर पडू?
अथार्जुनोऽब्रवीत्पार्थं युधिष्ठिरममित्रहा । विषण्णमिव संप्रेक्ष्य तव राजन्ननीकिनीम्
राजा, तुझे सैन्य पाहून युधिष्ठिर निराश झालेला दिसताच, अर्जुनाने शत्रूंचा नाश करणाऱ्या युधिष्ठिराशी बोलायला सुरुवात केली.
प्रज्ञयाभ्यधिकाञ्शूरान्गुणयुक्तान्बहूनपि । जयन्त्यल्पतरा येन तन्निबोध विशांपते
राजाधिराज, हे जाणून ठेव की, ज्या थोड्या लोकांमध्ये बुद्धी आणि सद्गुण असतात, ते अनेक शूर वीरांवर विजय मिळवू शकतात.
तत्र ते कारणं राजन्प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । नारदस्तमृषिर्वेद भीष्मद्रोणौ च पाण्डव
राजन, मी तुला त्याचे कारण सांगतो, हे पांडवा, या गोष्टीला नारद ऋषी, भीष्म आणि द्रोणही जाणतात.
एनमेवार्थमाश्रित्य युद्धे देवासुरेऽब्रवीत्। पितामहः किल पुरा महेन्द्रादीन्दिवौकसः
याच तत्त्वावर आधार ठेवून, पूर्वी देवासुरांच्या युद्धात पितामहाने महेंद्रासह सर्व देवांना हे सांगितले होते.
न तथा बलवीर्याभ्यां जयन्ति विजिगीषवः । यथा सत्यानृशंस्याभ्यां धर्मेणैवोद्यमेन च
विजयाची इच्छा असणारे लोक केवळ बळ आणि पराक्रमामुळे जिंकत नाहीत, तर सत्य, दयाळूपणा, धर्म आणि प्रयत्न यांच्या जोरावर जिंकतात.
त्वक्त्वाऽधर्मं तथा सर्वे धर्मं चोत्तममास्थिताः । युध्यध्वमतहंकारा यतो धर्मस्ततो जयः
सर्वांनी अधर्म सोडून श्रेष्ठ धर्म स्वीकारला आहे. म्हणून अहंकार न ठेवता लढा, कारण जिथे धर्म आहे तिथेच विजय असतो.
एवं राजन्विजानीहि ध्रुवोऽस्माकं रणे जयः। यथा तु नारदः प्राह यतः कृष्णस्ततो जयः
राजा, हे नक्की समज की या युद्धात आपलाच विजय होईल; कारण नारदांनी सांगितले आहे, जिथे कृष्ण आहेत तिथेच विजय असतो.
गुणभूतो जयः कृष्णे पृष्ठतोऽभ्येति माधवम् । तद्यथा विजयश्चास्य सन्नतिश्चापरो गुणः
विजय हा कृष्णाचा गुण आहे, तो माधवाच्या मागेच असतो. जसा विजय त्याचा आहे, तशीच नम्रता हाही त्याचा दुसरा गुण आहे.
अनन्ततेजा गोविन्दः शत्रुपूगेषु निर्व्यथः। पुरुषः सनातनमयो यतः कृष्णस्ततो जयः
अनंत तेजाचा गोविंद शत्रूंच्या गर्दीतही अढळ राहतो. तो सनातन पुरुष आहे; जिथे कृष्ण आहे तिथेच विजय आहे.
पुरा ह्येष हरिर्भूत्वा विकुण्ठोऽकुण्ठसायकः। सुरासुरानवस्फूर्जन्नब्रवीत्के जयन्त्विति
पूर्वी हाच हरि, विष्णू होऊन, थकवा न येणारा धनुर्धारी झाला आणि देव-दानवांत गर्जना करत म्हणाला, 'जे माझ्या मागे येतील त्यांनाच विजय मिळेल.'
अनु कृष्णं जयेमेति यैरुक्तं तत्र तैर्जितम् । तत्प्रसादाद्धि त्रैलोक्यं प्राप्तं शक्रादिभिः सुरैः
'आपण कृष्णासोबत जिंकू' असे ज्यांनी म्हटले, त्यांनीच तिथे विजय मिळवला. त्याच्या कृपेने इंद्रासारख्या देवांनी तीनही लोक मिळवले.
तस्य ते न व्यथां कांचिदिह पश्यामि भारत । यस्य ते यजमाशास्ते विश्वभुक् त्रिदिवेश्वरः
भारता, तुला इथे कुठलीही काळजी वाटण्याचे कारण नाही, कारण तुझा यजमान हा स्वर्गाचा, तीनही लोकांचा स्वामी आहे.
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वां सेनां समचोदयत् । प्रतिव्यूहन्ननीकानि भीष्मस्य भरतर्षभ
मग युधिष्ठिर राजाने आपली सेना भीष्माच्या सैन्याच्या समोर योग्य रीतीने मांडली आणि पुढे जाण्याचा आदेश दिला.
यथोद्दिष्टान्यनीकानि प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाःक । स्वर्गं परममिच्छन्तः सुयुद्धेन कुरूद्वहाः
पांडवांनी आपली सैन्यरचना जशी ठरवली होती तशी केली, कारण त्यांना उत्तम युद्ध करून स्वर्ग मिळवायचा होता.
मध्ये शिखण्डिनोऽनीकं रक्षितं सव्यसाचिना । धृष्टद्युम्नश्चरन्नग्रे भीमसेनेन पालितः
मध्यभागी शिखंडीचे सैन्य होते, ते सव्यसाचीने राखले होते. धृष्टद्युम्न पुढे होता, त्याचे रक्षण भीमसेन करत होता.
अनीकं दक्षिणं राजन्युयुधानेन पालितम् । श्रीमता सात्वताग्र्येण शक्रेणेव धनुष्मता
दक्षिणेकडील सैन्याचा भाग राजर्षी युयुधानाने राखला होता. तो सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ, इंद्रासारखा तेजस्वी आणि धनुष्यधारी होता.
महेन्द्रयानप्रतिमं रथं तु सोपस्करं हाटकरत्नचित्रम्। युधिष्ठिरः काञ्चनभाण्डयोक्रं समास्थितो नागबलस्य मध्ये
युधिष्ठिर सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या, सर्व शस्त्रांनी युक्त अशा रथावर बसला होता. तो रथ महेंद्राच्या रथासारखा शोभत होता आणि हत्तींच्या सैन्यात मध्यभागी होता.
समुच्छ्रितं दन्तशलाकमस्य सुपाण्डुरं छत्रमतीव भाति। प्रदक्षिणं चैनमुपाचरन्त महर्षयः संस्तुतिभिर्महेन्द्रम्
त्याच्या शिरावर शुभ्र, हत्तीच्या दाताच्या कड्याचा छत्र धरले होते, जे फारच उजळ दिसत होते. महर्षी त्याची स्तुती करत, त्याला प्रदक्षिणा घालत होते, जसे इंद्राला करतात.
पुरोहिताः शत्रुवधं वदन्तो ब्रह्मर्षिसिद्धाः श्रुतवन्त एनम् । जप्यैश्च मन्त्रैश्च महौषधीभिः समन्ततः स्वस्त्ययनं ब्रुवन्तः
पुरोहित शत्रूंचा नाश व्हावा असे म्हणत होते. ब्रह्मर्षी आणि सिद्ध, वेदपारंगत मंडळी मंत्र आणि औषधींसह सर्वत्र विजयासाठी आशीर्वाद देत होते.
ततः स वस्त्राणि तथैव गाश्च फलानि पुष्पाणि तथैव निष्कान् । कुरूत्तमो ब्राह्मणसान्महात्मा कुर्वन्ययौ शक्र इवामरेशः
मग तो कुरूश्रेष्ठ, महात्मा, अमरांमध्ये इंद्रासारखा, ब्राह्मणांना वस्त्रे, गायी, फळे, फुले आणि सोने वाटू लागला.
सहस्रसूर्यः शतकिङ्किणीकः परार्ध्यजाम्बूनदहेमचित्रः। रथोऽर्जुनस्याग्निरिवार्चिमाली विभ्राजते श्वेतहयः सुचक्रः
अर्जुनाचा रथ हजार सोन्याच्या घंटांनी आणि मौल्यवान जांबूनद सोन्याने सजवलेला होता. तो अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, शुभ्र घोड्यांनी आणि उत्तम चाकांनी युक्त, झळाळत होता.
तमास्थितः केशवसंगृहीतं कपिध्वजो गाण्डिवबाणपाणिः। धनुर्धरो यस्य समः पृथिव्यां न विद्यते नो भविता कदाचित्
त्या रथावर केशवाने लगाम धरलेला होता, कपिध्वज अर्जुन गाण्डीव आणि बाण हातात घेऊन उभा होता. पृथ्वीवर त्याच्या तोडीचा धनुर्धारी कोणीही झाला नाही, ना होईल.
उद्धर्तयिष्यंस्तव पुत्रसेना- मतीव रौद्रं स बिभर्ति रूपम् । अनायुधो यः सुभुजो भुजाभ्यां नराश्वनागान्युधि भस्म कुर्यात्
तो अत्यंत भयंकर रूप धारण करून तुझ्या पुत्राच्या सैन्याचा नाश करणार आहे. तो शस्त्रांशिवायही, केवळ आपल्या बलवान हातांनी, युद्धात माणसे, घोडे आणि हत्ती यांना राख करू शकतो.
स भीमसेनः सहितो यमाभ्यां वृकोदरो वीररथस्य गोप्ता । तं तत्र सिंहर्षभमत्तखेलं लोके महेन्द्रप्रतिमानकल्पम्
भीमसेन आपल्या दोन्ही भावांसह, म्हणजेच यमपुत्रांसह, वीर रथाचा रक्षणकर्ता म्हणून उभा होता. तो वाघासारखा पोट असलेला, सिंह किंवा मदमस्त वृषभासारखा खेळकरपणे त्या ठिकाणी दिसत होता. त्याची छाया जणू काही महेंद्रासारखी भासायची.
समीक्ष्य सेनाग्रगतं दुरासदं संविव्यथुः पङ्कगता यथा द्विपाः । वृकोदरं वारणाजदर्पं योधास्त्वदीया भयविग्नसत्त्वाः
सेनेच्या पुढे उभा असलेला, जवळ जाण्यास कठीण असा वृकोदर पाहून, तुझ्या सैनिकांची धडधड वाढली. जणू चिखलात अडकलेल्या हत्तींसमोर सिंह उभा राहावा तसे त्यांचे धैर्य कमी झाले, कारण वृकोदराने हत्तींसारख्या योद्ध्यांचा गर्व मोडून काढला.
अनीकमध्ये तिष्ठन्तं राजपुत्रं दुरासदम् । अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं गुडाकेशं जनार्दनः
सेनेच्या मध्यभागी उभा असलेला, सामोरे जाण्यास कठीण असा राजपुत्र पाहून, जनार्दनाने भरतश्रेष्ठ गुढाकेशाला असे सांगितले.
य एष रोषात्प्रतपन्बलस्थो यो नः सेनां सिंह इवेक्षते च। स एष भीष्मः कुरुवंशकेतु- र्येनाहृतास्त्रिशतं वाजिमेधाः
तो जो रागाने तळपत आहे, आपल्या सामर्थ्यावर ठाम उभा आहे, आणि आपल्या सेनेकडे सिंहासारखी नजर टाकतो, तो म्हणजे भीष्म. तो कुरुवंशाचा ध्वज आहे, ज्याने तीनशे अश्वमेध यज्ञ केले आहेत.