शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी। शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च सार्धं चमूमुत्तरतोऽभियाति
शारद्वताचा सुपुत्र, मोठ्या मनाचा आणि उत्तम धनुर्धारी, गौतम कुळातील पराक्रमी योद्धा, शकाश, किरात, यवन आणि पहलवानांसह आपल्या सैन्यासह उत्तर दिशेने पुढे सरसावतो.
महारथैर्वष्णिभोजैः सुगुप्तं सुराष्ट्रकैर्विदितैरात्तशस्त्रैः । बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति
वृष्णी आणि भोजांचे बलाढ्य महारथी, तसेच शस्त्रधारी प्रसिद्ध सुराष्ट्र लोक, कृतवर्मा आणि बृहद्बल यांच्या रक्षणाखाली तुझे सैन्य दक्षिणेकडून पुढे येते.
संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः। येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः
दहा हजार संख्येने संकल्प केलेली संशप्तकांची रथसेना अर्जुनासमोर उभी आहे, जणू काही मृत्यू किंवा विजयच. राजन, शस्त्रविद्येत निपुण असे शूर त्रिगर्त अर्जुनाशी लढण्यासाठी निघाले आहेत.
साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत । नागेनागे रथशतं शतमश्वा रथेरथे
भरतवंशीय, तुझ्या सैन्यात एक लाख हत्ती आहेत, प्रत्येक हत्तीसमोर एक हत्ती, प्रत्येक रथासमोर शंभर रथ, आणि प्रत्येक घोड्यासमोर शंभर घोडे आहेत.
अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शत चर्मिणः। एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत
प्रत्येक घोड्यासाठी दहा धनुर्धारी, आणि प्रत्येक धनुर्धारीसाठी शंभर ढालीधारी आहेत; अशा प्रकारे, भरतवंशीय, भीष्माने तुझे सैन्य मांडले आहे.
संव्यूह्य मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्। दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः
शांतनूचा पुत्र भीष्म, प्रत्येक दिवशी सैन्याची मानवी, दैवी, गंधर्व आणि असुरी मांडणी करीत असे.
महारथौघविपुलः समुद्र इव घोषवान्। भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि
भीष्माच्या नेतृत्वाखालील धृतराष्ट्रांची मांडणी, प्रचंड महारथींच्या सैन्याने भरलेली, समुद्रासारखी विशाल आणि गजरांनी दुमदुमलेली, युद्धाकडे तोंड करून उभी होती.
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम्। तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रघर्षां यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च
राजन, तुझे सैन्य अनेक रूपांचे आणि भयंकर आहे, पांडवांचे नव्हे; तरीही, ज्या सैन्याचे नेते केशव आणि अर्जुन आहेत, ती सेना मोठी आणि जिंकता येणे कठीण आहे असे मला वाटते.
बृहतीं धार्तराष्ट्रस्य सेनां दृष्ट्वा समुद्यताम्। विषादमगमद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
धृतराष्ट्रांच्या प्रचंड सैन्याला युद्धासाठी सज्ज पाहून, कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या मनात निराशा दाटून आली.
व्यूहं भीष्मेण चाभेद्यं कल्पितं प्रेक्ष्य पाण्डवः। अभेद्यमिव संप्रेक्ष्य विवर्णोऽर्जुनमब्रवीत्
भीष्माने आखलेली अभेद्य मांडणी पाहून, पांडवांचा रंग फिकट पडला आणि त्याने अर्जुनाला असे म्हटले की जणू ती मांडणी मोडता येणार नाही.
धनञ्जय कथं शक्यमस्माभिर्योद्धुमाहवे । धार्तराष्ट्रैर्महाबाहो येषां योद्धा पितामहः
धनंजया, आपल्या पितामह भीष्मासारखा योद्धा ज्यांच्या बाजूने आहे, अशा धृतराष्ट्रांविरुद्ध आपण या युद्धात कसे लढू शकतो?
अक्षोभ्योऽयमभेद्यश्च भीष्मेणामित्रकर्षिणा । कल्पितः शास्त्रदृष्टेन विधिना भूरिवर्चसा
शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या भीष्माने शास्त्रानुसार आणि मोठ्या कौशल्याने आखलेली ही मांडणी अढळ आणि अभेद्य आहे.
ते वयं संशय्नं प्राप्ताः ससैन्याः शत्रुकर्षण । कथमस्मान्महाव्यूहादुत्थानं नो भविष्यति
शत्रूंचा नाश करणारा, आम्ही आणि आमचे सैन्य मोठ्या शंकेत पडलो आहोत; या प्रचंड मांडणीतून आपण कसे बाहेर पडू?
अथार्जुनोऽब्रवीत्पार्थं युधिष्ठिरममित्रहा । विषण्णमिव संप्रेक्ष्य तव राजन्ननीकिनीम्
राजा, तुझे सैन्य पाहून युधिष्ठिर निराश झालेला दिसताच, अर्जुनाने शत्रूंचा नाश करणाऱ्या युधिष्ठिराशी बोलायला सुरुवात केली.
प्रज्ञयाभ्यधिकाञ्शूरान्गुणयुक्तान्बहूनपि । जयन्त्यल्पतरा येन तन्निबोध विशांपते
राजाधिराज, हे जाणून ठेव की, ज्या थोड्या लोकांमध्ये बुद्धी आणि सद्गुण असतात, ते अनेक शूर वीरांवर विजय मिळवू शकतात.
तत्र ते कारणं राजन्प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । नारदस्तमृषिर्वेद भीष्मद्रोणौ च पाण्डव
राजन, मी तुला त्याचे कारण सांगतो, हे पांडवा, या गोष्टीला नारद ऋषी, भीष्म आणि द्रोणही जाणतात.
एनमेवार्थमाश्रित्य युद्धे देवासुरेऽब्रवीत्। पितामहः किल पुरा महेन्द्रादीन्दिवौकसः
याच तत्त्वावर आधार ठेवून, पूर्वी देवासुरांच्या युद्धात पितामहाने महेंद्रासह सर्व देवांना हे सांगितले होते.
न तथा बलवीर्याभ्यां जयन्ति विजिगीषवः । यथा सत्यानृशंस्याभ्यां धर्मेणैवोद्यमेन च
विजयाची इच्छा असणारे लोक केवळ बळ आणि पराक्रमामुळे जिंकत नाहीत, तर सत्य, दयाळूपणा, धर्म आणि प्रयत्न यांच्या जोरावर जिंकतात.
त्वक्त्वाऽधर्मं तथा सर्वे धर्मं चोत्तममास्थिताः । युध्यध्वमतहंकारा यतो धर्मस्ततो जयः
सर्वांनी अधर्म सोडून श्रेष्ठ धर्म स्वीकारला आहे. म्हणून अहंकार न ठेवता लढा, कारण जिथे धर्म आहे तिथेच विजय असतो.
एवं राजन्विजानीहि ध्रुवोऽस्माकं रणे जयः। यथा तु नारदः प्राह यतः कृष्णस्ततो जयः
राजा, हे नक्की समज की या युद्धात आपलाच विजय होईल; कारण नारदांनी सांगितले आहे, जिथे कृष्ण आहेत तिथेच विजय असतो.
गुणभूतो जयः कृष्णे पृष्ठतोऽभ्येति माधवम् । तद्यथा विजयश्चास्य सन्नतिश्चापरो गुणः
विजय हा कृष्णाचा गुण आहे, तो माधवाच्या मागेच असतो. जसा विजय त्याचा आहे, तशीच नम्रता हाही त्याचा दुसरा गुण आहे.
अनन्ततेजा गोविन्दः शत्रुपूगेषु निर्व्यथः। पुरुषः सनातनमयो यतः कृष्णस्ततो जयः
अनंत तेजाचा गोविंद शत्रूंच्या गर्दीतही अढळ राहतो. तो सनातन पुरुष आहे; जिथे कृष्ण आहे तिथेच विजय आहे.
पुरा ह्येष हरिर्भूत्वा विकुण्ठोऽकुण्ठसायकः। सुरासुरानवस्फूर्जन्नब्रवीत्के जयन्त्विति
पूर्वी हाच हरि, विष्णू होऊन, थकवा न येणारा धनुर्धारी झाला आणि देव-दानवांत गर्जना करत म्हणाला, 'जे माझ्या मागे येतील त्यांनाच विजय मिळेल.'
अनु कृष्णं जयेमेति यैरुक्तं तत्र तैर्जितम् । तत्प्रसादाद्धि त्रैलोक्यं प्राप्तं शक्रादिभिः सुरैः
'आपण कृष्णासोबत जिंकू' असे ज्यांनी म्हटले, त्यांनीच तिथे विजय मिळवला. त्याच्या कृपेने इंद्रासारख्या देवांनी तीनही लोक मिळवले.
तस्य ते न व्यथां कांचिदिह पश्यामि भारत । यस्य ते यजमाशास्ते विश्वभुक् त्रिदिवेश्वरः
भारता, तुला इथे कुठलीही काळजी वाटण्याचे कारण नाही, कारण तुझा यजमान हा स्वर्गाचा, तीनही लोकांचा स्वामी आहे.
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वां सेनां समचोदयत् । प्रतिव्यूहन्ननीकानि भीष्मस्य भरतर्षभ
मग युधिष्ठिर राजाने आपली सेना भीष्माच्या सैन्याच्या समोर योग्य रीतीने मांडली आणि पुढे जाण्याचा आदेश दिला.
यथोद्दिष्टान्यनीकानि प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाःक । स्वर्गं परममिच्छन्तः सुयुद्धेन कुरूद्वहाः
पांडवांनी आपली सैन्यरचना जशी ठरवली होती तशी केली, कारण त्यांना उत्तम युद्ध करून स्वर्ग मिळवायचा होता.
मध्ये शिखण्डिनोऽनीकं रक्षितं सव्यसाचिना । धृष्टद्युम्नश्चरन्नग्रे भीमसेनेन पालितः
मध्यभागी शिखंडीचे सैन्य होते, ते सव्यसाचीने राखले होते. धृष्टद्युम्न पुढे होता, त्याचे रक्षण भीमसेन करत होता.
अनीकं दक्षिणं राजन्युयुधानेन पालितम् । श्रीमता सात्वताग्र्येण शक्रेणेव धनुष्मता
दक्षिणेकडील सैन्याचा भाग राजर्षी युयुधानाने राखला होता. तो सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ, इंद्रासारखा तेजस्वी आणि धनुष्यधारी होता.
महेन्द्रयानप्रतिमं रथं तु सोपस्करं हाटकरत्नचित्रम्। युधिष्ठिरः काञ्चनभाण्डयोक्रं समास्थितो नागबलस्य मध्ये
युधिष्ठिर सोन्या-रत्नांनी सजवलेल्या, सर्व शस्त्रांनी युक्त अशा रथावर बसला होता. तो रथ महेंद्राच्या रथासारखा शोभत होता आणि हत्तींच्या सैन्यात मध्यभागी होता.