उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र। उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे
दोन्ही सैन्ये सारखीच पुढे सरसावली, दोन्ही रचना तेजस्वी दिसत होत्या, राजन; दोन्ही रांगा जणू वृक्षांच्या ओळींसारख्या शोभत होत्या आणि दोन्ही सैन्यांत हत्ती, रथ, घोडे भरलेले होते.
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये । तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे
दोन्ही सैन्ये मोठी आणि भयंकर होती, हे भरत, दोन्हीला सामोरे जाणे कठीण होते; दोन्ही स्वर्गसंपादनासाठी एकत्र आली होती आणि दोन्हीमध्ये उत्तम पुरुष सामील झाले होते.
पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्
कौरव आणि धृतराष्ट्रपुत्र पश्चिमेकडे तोंड करून उभे होते, तर युद्धासाठी सज्ज पांडव पूर्वेकडे तोंड करून उभे होते; कौरवांची सेना जणू दैत्यराजाची, आणि पांडवांची सेना जणू देवराजाची होती.
शीतो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा- न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः
पांडवांच्या मागे थंड वारा वाहत होता, तर धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्यावर वन्य प्राणी डरकाळ्या फोडत होते; तुझ्या पुत्रांच्या हत्तीना मदमस्त हत्तींचा तीव्र वास सहन होत नव्हता.
दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नम् । समास्थितो मध्यगतः कुरूणां संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च
दुर्योधन कमळासारख्या रंगाच्या, सोन्याच्या कवचाने मढवलेल्या आणि जाळीदार वस्त्र असलेल्या हत्तीवर बसून, कौरवांच्या मध्यभागी उभा होता, आणि बंधी व मागध गायक त्याची स्तुती करत होते.
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्रं सौवर्णस्रग्भ्राजति चोत्तमाङ्गे । तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः सार्धं गान्धारैर्याति गान्धारराजः
त्याच्या डोक्यावर चंद्रासारखा शुभ्र छत्र आणि सोन्याची माळ चमकत होती; त्याच्या सभोवताली पर्वतीय गांधार योद्ध्यांसह गांधारराज शकुनी पुढे जात होता.
भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखङ्गः । श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशैः
वृद्ध भीष्म, संपूर्ण सैन्याच्या पुढे, शुभ्र छत्र, शुभ्र धनुष्य, तलवार आणि पांढरा फेटा घालून उभा होता; त्याचा ध्वज पांढरा, घोडेही बर्फासारखे शुभ्र आणि तेजस्वी होते.
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राश्च सर्वे बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च। ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः
त्याच्या सैन्यात सर्व धृतराष्ट्रपुत्र, बाह्लीकांचा एक विभाग, शल, अंबष्ठ क्षत्रिय, सिंधू, सौवीर आणि पंचनदातील शूरवीर होते.
शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्वः । आप्तो गुरुः प्रथितः सर्वराज्ञां पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभियाति
महात्मा द्रोण, लाल घोड्यांवर आणि सोन्याच्या रथावर, धनुष्य हातात घेऊन, न डगमगता, सर्व राजांमध्ये प्रसिद्ध गुरु म्हणून, सैन्याच्या मागून जणू इंद्रासारखा पुढे गेला.
वार्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च। साल्वा मत्स्याः केकयाश्चेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः
संपूर्ण सैन्याच्या मध्यभागी वार्धक्षत्री, भूरिश्रवा, पुरुमित्र आणि जय होते; सर्व साल्व, मत्स्य, केकय हे भाऊ हत्तींच्या तुकड्यांसह युद्धासाठी सज्ज होते.
शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी। शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च सार्धं चमूमुत्तरतोऽभियाति
शारद्वताचा सुपुत्र, मोठ्या मनाचा आणि उत्तम धनुर्धारी, गौतम कुळातील पराक्रमी योद्धा, शकाश, किरात, यवन आणि पहलवानांसह आपल्या सैन्यासह उत्तर दिशेने पुढे सरसावतो.
महारथैर्वष्णिभोजैः सुगुप्तं सुराष्ट्रकैर्विदितैरात्तशस्त्रैः । बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति
वृष्णी आणि भोजांचे बलाढ्य महारथी, तसेच शस्त्रधारी प्रसिद्ध सुराष्ट्र लोक, कृतवर्मा आणि बृहद्बल यांच्या रक्षणाखाली तुझे सैन्य दक्षिणेकडून पुढे येते.
संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः। येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः
दहा हजार संख्येने संकल्प केलेली संशप्तकांची रथसेना अर्जुनासमोर उभी आहे, जणू काही मृत्यू किंवा विजयच. राजन, शस्त्रविद्येत निपुण असे शूर त्रिगर्त अर्जुनाशी लढण्यासाठी निघाले आहेत.
साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत । नागेनागे रथशतं शतमश्वा रथेरथे
भरतवंशीय, तुझ्या सैन्यात एक लाख हत्ती आहेत, प्रत्येक हत्तीसमोर एक हत्ती, प्रत्येक रथासमोर शंभर रथ, आणि प्रत्येक घोड्यासमोर शंभर घोडे आहेत.
अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शत चर्मिणः। एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत
प्रत्येक घोड्यासाठी दहा धनुर्धारी, आणि प्रत्येक धनुर्धारीसाठी शंभर ढालीधारी आहेत; अशा प्रकारे, भरतवंशीय, भीष्माने तुझे सैन्य मांडले आहे.
संव्यूह्य मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्। दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः
शांतनूचा पुत्र भीष्म, प्रत्येक दिवशी सैन्याची मानवी, दैवी, गंधर्व आणि असुरी मांडणी करीत असे.
महारथौघविपुलः समुद्र इव घोषवान्। भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि
भीष्माच्या नेतृत्वाखालील धृतराष्ट्रांची मांडणी, प्रचंड महारथींच्या सैन्याने भरलेली, समुद्रासारखी विशाल आणि गजरांनी दुमदुमलेली, युद्धाकडे तोंड करून उभी होती.
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम्। तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रघर्षां यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च
राजन, तुझे सैन्य अनेक रूपांचे आणि भयंकर आहे, पांडवांचे नव्हे; तरीही, ज्या सैन्याचे नेते केशव आणि अर्जुन आहेत, ती सेना मोठी आणि जिंकता येणे कठीण आहे असे मला वाटते.
बृहतीं धार्तराष्ट्रस्य सेनां दृष्ट्वा समुद्यताम्। विषादमगमद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
धृतराष्ट्रांच्या प्रचंड सैन्याला युद्धासाठी सज्ज पाहून, कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या मनात निराशा दाटून आली.
व्यूहं भीष्मेण चाभेद्यं कल्पितं प्रेक्ष्य पाण्डवः। अभेद्यमिव संप्रेक्ष्य विवर्णोऽर्जुनमब्रवीत्
भीष्माने आखलेली अभेद्य मांडणी पाहून, पांडवांचा रंग फिकट पडला आणि त्याने अर्जुनाला असे म्हटले की जणू ती मांडणी मोडता येणार नाही.
धनञ्जय कथं शक्यमस्माभिर्योद्धुमाहवे । धार्तराष्ट्रैर्महाबाहो येषां योद्धा पितामहः
धनंजया, आपल्या पितामह भीष्मासारखा योद्धा ज्यांच्या बाजूने आहे, अशा धृतराष्ट्रांविरुद्ध आपण या युद्धात कसे लढू शकतो?
अक्षोभ्योऽयमभेद्यश्च भीष्मेणामित्रकर्षिणा । कल्पितः शास्त्रदृष्टेन विधिना भूरिवर्चसा
शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या भीष्माने शास्त्रानुसार आणि मोठ्या कौशल्याने आखलेली ही मांडणी अढळ आणि अभेद्य आहे.
ते वयं संशय्नं प्राप्ताः ससैन्याः शत्रुकर्षण । कथमस्मान्महाव्यूहादुत्थानं नो भविष्यति
शत्रूंचा नाश करणारा, आम्ही आणि आमचे सैन्य मोठ्या शंकेत पडलो आहोत; या प्रचंड मांडणीतून आपण कसे बाहेर पडू?
अथार्जुनोऽब्रवीत्पार्थं युधिष्ठिरममित्रहा । विषण्णमिव संप्रेक्ष्य तव राजन्ननीकिनीम्
राजा, तुझे सैन्य पाहून युधिष्ठिर निराश झालेला दिसताच, अर्जुनाने शत्रूंचा नाश करणाऱ्या युधिष्ठिराशी बोलायला सुरुवात केली.
प्रज्ञयाभ्यधिकाञ्शूरान्गुणयुक्तान्बहूनपि । जयन्त्यल्पतरा येन तन्निबोध विशांपते
राजाधिराज, हे जाणून ठेव की, ज्या थोड्या लोकांमध्ये बुद्धी आणि सद्गुण असतात, ते अनेक शूर वीरांवर विजय मिळवू शकतात.
तत्र ते कारणं राजन्प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । नारदस्तमृषिर्वेद भीष्मद्रोणौ च पाण्डव
राजन, मी तुला त्याचे कारण सांगतो, हे पांडवा, या गोष्टीला नारद ऋषी, भीष्म आणि द्रोणही जाणतात.
एनमेवार्थमाश्रित्य युद्धे देवासुरेऽब्रवीत्। पितामहः किल पुरा महेन्द्रादीन्दिवौकसः
याच तत्त्वावर आधार ठेवून, पूर्वी देवासुरांच्या युद्धात पितामहाने महेंद्रासह सर्व देवांना हे सांगितले होते.
न तथा बलवीर्याभ्यां जयन्ति विजिगीषवः । यथा सत्यानृशंस्याभ्यां धर्मेणैवोद्यमेन च
विजयाची इच्छा असणारे लोक केवळ बळ आणि पराक्रमामुळे जिंकत नाहीत, तर सत्य, दयाळूपणा, धर्म आणि प्रयत्न यांच्या जोरावर जिंकतात.
त्वक्त्वाऽधर्मं तथा सर्वे धर्मं चोत्तममास्थिताः । युध्यध्वमतहंकारा यतो धर्मस्ततो जयः
सर्वांनी अधर्म सोडून श्रेष्ठ धर्म स्वीकारला आहे. म्हणून अहंकार न ठेवता लढा, कारण जिथे धर्म आहे तिथेच विजय असतो.
एवं राजन्विजानीहि ध्रुवोऽस्माकं रणे जयः। यथा तु नारदः प्राह यतः कृष्णस्ततो जयः
राजा, हे नक्की समज की या युद्धात आपलाच विजय होईल; कारण नारदांनी सांगितले आहे, जिथे कृष्ण आहेत तिथेच विजय असतो.