विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः । रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत्
सर्व दिशांना, खाली वाळू आणि खडी घेऊन वारे वाहू लागले, आणि मोठा धूर उडून जग अंधारले गेले.
पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ । उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना
मग एक मोठी उल्का, पूर्वेकडे तोंड करून, उगवत्या सूर्याला आपटून, मोठ्या आवाजात तुकडे झाली, हे भरतश्रेष्ठ.
अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ । निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च
त्या वेळी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, सैन्ये सज्ज होत असताना, सूर्य तेज नसलेला उगवला आणि मोठा गडगडाट होत पृथ्वी हलली.
व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ । निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् । प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन
त्या क्षणी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, पृथ्वी तडकली आणि गडगडाट झाला; सर्व दिशांना अनेक विजांचे कडकडाट झाले, दाट धूळ उडाली आणि काहीच स्पष्ट दिसत नव्हते.
ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना । किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः
सोन्याच्या माळा आणि सुंदर वस्त्रांनी सजवलेल्या ध्वजांना वाऱ्याने अचानक हलवले, आणि त्यावरच्या घंट्यांची जाळी वाजू लागली.
महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् । सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव
सूर्यासारखी तेजस्वी मोठी ध्वजं सर्वत्र झणझणाट करत होती, जणू काही ताडवनात वाऱ्याचा आवाज घुमतोय.
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः । व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्
अशा प्रकारे, युद्धाची आस असलेले वाघासारखे पांडव, तुझ्या पुत्राच्या सैन्याला समोर ठेवून, रचनेत उभे राहिले.
ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ । दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम्
समोर गदाधारी भीमसेन उभा असल्याचे पाहून, पांडव जणू काही समोरच्या योद्ध्यांना गिळायला तयार आहेत असे वाटत होते, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ.
सूर्योदये सञ्जय के नु पूर्वं युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन्। मामका वा भीष्मनेत्राः समीपे पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम्
सूर्योदयाच्या वेळी, संजय, युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या माझ्या भीष्माच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने आधी आनंद व्यक्त केला का, की भीमाच्या नेतृत्वाखालील पांडवांनी?
केषां जघन्यौ समसूर्यौ सवायू केषां सेनां श्वापदाश्चाभषन्त । केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत्
कोणत्या सैन्याच्या मागच्या रांगा सूर्य व वाऱ्याकडे होत्या? कोणत्या सैन्यावर वन्य प्राण्यांनी डरकाळ्या फोडल्या? कोणत्या तरुण योद्ध्यांची चेहरे आनंदी होते? हे सर्व खरेखुरे आणि तपशीलवार सांग.
उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र। उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे
दोन्ही सैन्ये सारखीच पुढे सरसावली, दोन्ही रचना तेजस्वी दिसत होत्या, राजन; दोन्ही रांगा जणू वृक्षांच्या ओळींसारख्या शोभत होत्या आणि दोन्ही सैन्यांत हत्ती, रथ, घोडे भरलेले होते.
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये । तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे
दोन्ही सैन्ये मोठी आणि भयंकर होती, हे भरत, दोन्हीला सामोरे जाणे कठीण होते; दोन्ही स्वर्गसंपादनासाठी एकत्र आली होती आणि दोन्हीमध्ये उत्तम पुरुष सामील झाले होते.
पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्
कौरव आणि धृतराष्ट्रपुत्र पश्चिमेकडे तोंड करून उभे होते, तर युद्धासाठी सज्ज पांडव पूर्वेकडे तोंड करून उभे होते; कौरवांची सेना जणू दैत्यराजाची, आणि पांडवांची सेना जणू देवराजाची होती.
शीतो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा- न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः
पांडवांच्या मागे थंड वारा वाहत होता, तर धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्यावर वन्य प्राणी डरकाळ्या फोडत होते; तुझ्या पुत्रांच्या हत्तीना मदमस्त हत्तींचा तीव्र वास सहन होत नव्हता.
दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नम् । समास्थितो मध्यगतः कुरूणां संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च
दुर्योधन कमळासारख्या रंगाच्या, सोन्याच्या कवचाने मढवलेल्या आणि जाळीदार वस्त्र असलेल्या हत्तीवर बसून, कौरवांच्या मध्यभागी उभा होता, आणि बंधी व मागध गायक त्याची स्तुती करत होते.
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्रं सौवर्णस्रग्भ्राजति चोत्तमाङ्गे । तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः सार्धं गान्धारैर्याति गान्धारराजः
त्याच्या डोक्यावर चंद्रासारखा शुभ्र छत्र आणि सोन्याची माळ चमकत होती; त्याच्या सभोवताली पर्वतीय गांधार योद्ध्यांसह गांधारराज शकुनी पुढे जात होता.
भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखङ्गः । श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशैः
वृद्ध भीष्म, संपूर्ण सैन्याच्या पुढे, शुभ्र छत्र, शुभ्र धनुष्य, तलवार आणि पांढरा फेटा घालून उभा होता; त्याचा ध्वज पांढरा, घोडेही बर्फासारखे शुभ्र आणि तेजस्वी होते.
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राश्च सर्वे बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च। ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः
त्याच्या सैन्यात सर्व धृतराष्ट्रपुत्र, बाह्लीकांचा एक विभाग, शल, अंबष्ठ क्षत्रिय, सिंधू, सौवीर आणि पंचनदातील शूरवीर होते.
शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्वः । आप्तो गुरुः प्रथितः सर्वराज्ञां पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभियाति
महात्मा द्रोण, लाल घोड्यांवर आणि सोन्याच्या रथावर, धनुष्य हातात घेऊन, न डगमगता, सर्व राजांमध्ये प्रसिद्ध गुरु म्हणून, सैन्याच्या मागून जणू इंद्रासारखा पुढे गेला.
वार्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च। साल्वा मत्स्याः केकयाश्चेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः
संपूर्ण सैन्याच्या मध्यभागी वार्धक्षत्री, भूरिश्रवा, पुरुमित्र आणि जय होते; सर्व साल्व, मत्स्य, केकय हे भाऊ हत्तींच्या तुकड्यांसह युद्धासाठी सज्ज होते.
शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी। शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च सार्धं चमूमुत्तरतोऽभियाति
शारद्वताचा सुपुत्र, मोठ्या मनाचा आणि उत्तम धनुर्धारी, गौतम कुळातील पराक्रमी योद्धा, शकाश, किरात, यवन आणि पहलवानांसह आपल्या सैन्यासह उत्तर दिशेने पुढे सरसावतो.
महारथैर्वष्णिभोजैः सुगुप्तं सुराष्ट्रकैर्विदितैरात्तशस्त्रैः । बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति
वृष्णी आणि भोजांचे बलाढ्य महारथी, तसेच शस्त्रधारी प्रसिद्ध सुराष्ट्र लोक, कृतवर्मा आणि बृहद्बल यांच्या रक्षणाखाली तुझे सैन्य दक्षिणेकडून पुढे येते.
संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः। येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः
दहा हजार संख्येने संकल्प केलेली संशप्तकांची रथसेना अर्जुनासमोर उभी आहे, जणू काही मृत्यू किंवा विजयच. राजन, शस्त्रविद्येत निपुण असे शूर त्रिगर्त अर्जुनाशी लढण्यासाठी निघाले आहेत.
साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत । नागेनागे रथशतं शतमश्वा रथेरथे
भरतवंशीय, तुझ्या सैन्यात एक लाख हत्ती आहेत, प्रत्येक हत्तीसमोर एक हत्ती, प्रत्येक रथासमोर शंभर रथ, आणि प्रत्येक घोड्यासमोर शंभर घोडे आहेत.
अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शत चर्मिणः। एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत
प्रत्येक घोड्यासाठी दहा धनुर्धारी, आणि प्रत्येक धनुर्धारीसाठी शंभर ढालीधारी आहेत; अशा प्रकारे, भरतवंशीय, भीष्माने तुझे सैन्य मांडले आहे.
संव्यूह्य मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्। दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः
शांतनूचा पुत्र भीष्म, प्रत्येक दिवशी सैन्याची मानवी, दैवी, गंधर्व आणि असुरी मांडणी करीत असे.
महारथौघविपुलः समुद्र इव घोषवान्। भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि
भीष्माच्या नेतृत्वाखालील धृतराष्ट्रांची मांडणी, प्रचंड महारथींच्या सैन्याने भरलेली, समुद्रासारखी विशाल आणि गजरांनी दुमदुमलेली, युद्धाकडे तोंड करून उभी होती.
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम्। तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रघर्षां यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च
राजन, तुझे सैन्य अनेक रूपांचे आणि भयंकर आहे, पांडवांचे नव्हे; तरीही, ज्या सैन्याचे नेते केशव आणि अर्जुन आहेत, ती सेना मोठी आणि जिंकता येणे कठीण आहे असे मला वाटते.
बृहतीं धार्तराष्ट्रस्य सेनां दृष्ट्वा समुद्यताम्। विषादमगमद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
धृतराष्ट्रांच्या प्रचंड सैन्याला युद्धासाठी सज्ज पाहून, कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या मनात निराशा दाटून आली.
व्यूहं भीष्मेण चाभेद्यं कल्पितं प्रेक्ष्य पाण्डवः। अभेद्यमिव संप्रेक्ष्य विवर्णोऽर्जुनमब्रवीत्
भीष्माने आखलेली अभेद्य मांडणी पाहून, पांडवांचा रंग फिकट पडला आणि त्याने अर्जुनाला असे म्हटले की जणू ती मांडणी मोडता येणार नाही.