समुत्सार्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः । भ्रातृभिः सहपुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम्
मग मोठा रथी धृष्टद्युम्न, मार्ग मोकळा करून, आपल्या भावंडांसह आणि मुलांसह युद्धात युधिष्ठिराचे रक्षण करू लागला.
त्वदीयानां परेषां च रथेषु विपुलान्ध्वजान्। अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्थौ महाकपिः
तुझ्या आणि शत्रूच्या सैन्यातील मोठ्या ध्वजांनी सजलेल्या रथांमध्ये, अर्जुनाच्या रथावर फक्त बलवान वानरचिन्हच उभे होते.
पदातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः। अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः
शेकडो हजारो पायदळ सैनिक, हातात तलवारी, भाले आणि शूल घेऊन, भीमसेनाचे रक्षण करण्यासाठी पुढे चालले होते.
वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः । शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः
दहा हजार हत्ती, तोंड फाटलेली आणि मोठी, सोन्याच्या जाळ्यांनी झळाळणारी, डोंगरांसारखी तेजस्वी आणि शूर उभी होती.
क्षरन्त इव जीमूता महार्हाः पद्मगन्धिनः। राजानमन्वयुः यश्चाज्जीमूता इव वार्षिकाः
कमळाच्या सुवासाने दरवळणारे, मोठ्या किमतीचे हत्ती, जणू पावसाळ्यातील मेघांसारखे, राजाच्या मागे चालले होते.
भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम्। प्रचकर्ष महासैन्यं दुराधर्षो महामनाः
भीमसेन, दुर्धर आणि मोठ्या मनाचा, लोखंडाच्या गजासारखी भीषण गदा हातात घेऊन, मोठ्या सैन्याला पुढे नेत होता.
तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तमिव वाहिनीम् । न शेकुः सर्वयोधास्ते प्रतिवीक्षितुमन्तिके
तो जसा सूर्य, पाहायला कठीण, सैन्याला जाळणारा होता, तसे जवळून त्याच्याकडे कोणताही योद्धा पाहू शकत नव्हता.
वज्रो नामैष स व्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः। चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना
ही व्यूहरचना 'वज्र' नावाची आहे, सर्व बाजूंनी निडर, वीजेसारख्या ध्वजासह, भयंकर आणि गांडीवधारी अर्जुनाच्या रक्षणाखाली आहे.
यं प्रतिव्यूहय् तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् । अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः
या व्यूहासमोर तुझे सैन्य किंवा पांडव जेव्हा उभे राहतात, तेव्हा पांडवांच्या रक्षणामुळे ती मानवी लोकांत अजिंक्य असते.
संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति। प्रववौ पृष्ठतो वायुर्निरभ्रे स्तनयित्नुमान्
सैन्ये संध्याकाळी सूर्याच्या उगवण्याच्या दिशेला तोंड करून उभी असताना, आकाश निरभ्र असूनही मागून गडगडणारा वारा वाहू लागला.
विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः । रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत्
सर्व दिशांना, खाली वाळू आणि खडी घेऊन वारे वाहू लागले, आणि मोठा धूर उडून जग अंधारले गेले.
पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ । उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना
मग एक मोठी उल्का, पूर्वेकडे तोंड करून, उगवत्या सूर्याला आपटून, मोठ्या आवाजात तुकडे झाली, हे भरतश्रेष्ठ.
अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ । निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च
त्या वेळी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, सैन्ये सज्ज होत असताना, सूर्य तेज नसलेला उगवला आणि मोठा गडगडाट होत पृथ्वी हलली.
व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ । निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् । प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन
त्या क्षणी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, पृथ्वी तडकली आणि गडगडाट झाला; सर्व दिशांना अनेक विजांचे कडकडाट झाले, दाट धूळ उडाली आणि काहीच स्पष्ट दिसत नव्हते.
ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना । किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः
सोन्याच्या माळा आणि सुंदर वस्त्रांनी सजवलेल्या ध्वजांना वाऱ्याने अचानक हलवले, आणि त्यावरच्या घंट्यांची जाळी वाजू लागली.
महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् । सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव
सूर्यासारखी तेजस्वी मोठी ध्वजं सर्वत्र झणझणाट करत होती, जणू काही ताडवनात वाऱ्याचा आवाज घुमतोय.
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः । व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्
अशा प्रकारे, युद्धाची आस असलेले वाघासारखे पांडव, तुझ्या पुत्राच्या सैन्याला समोर ठेवून, रचनेत उभे राहिले.
ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ । दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम्
समोर गदाधारी भीमसेन उभा असल्याचे पाहून, पांडव जणू काही समोरच्या योद्ध्यांना गिळायला तयार आहेत असे वाटत होते, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ.
सूर्योदये सञ्जय के नु पूर्वं युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन्। मामका वा भीष्मनेत्राः समीपे पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम्
सूर्योदयाच्या वेळी, संजय, युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या माझ्या भीष्माच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने आधी आनंद व्यक्त केला का, की भीमाच्या नेतृत्वाखालील पांडवांनी?
केषां जघन्यौ समसूर्यौ सवायू केषां सेनां श्वापदाश्चाभषन्त । केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत्
कोणत्या सैन्याच्या मागच्या रांगा सूर्य व वाऱ्याकडे होत्या? कोणत्या सैन्यावर वन्य प्राण्यांनी डरकाळ्या फोडल्या? कोणत्या तरुण योद्ध्यांची चेहरे आनंदी होते? हे सर्व खरेखुरे आणि तपशीलवार सांग.
उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र। उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे
दोन्ही सैन्ये सारखीच पुढे सरसावली, दोन्ही रचना तेजस्वी दिसत होत्या, राजन; दोन्ही रांगा जणू वृक्षांच्या ओळींसारख्या शोभत होत्या आणि दोन्ही सैन्यांत हत्ती, रथ, घोडे भरलेले होते.
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये । तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे
दोन्ही सैन्ये मोठी आणि भयंकर होती, हे भरत, दोन्हीला सामोरे जाणे कठीण होते; दोन्ही स्वर्गसंपादनासाठी एकत्र आली होती आणि दोन्हीमध्ये उत्तम पुरुष सामील झाले होते.
पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्
कौरव आणि धृतराष्ट्रपुत्र पश्चिमेकडे तोंड करून उभे होते, तर युद्धासाठी सज्ज पांडव पूर्वेकडे तोंड करून उभे होते; कौरवांची सेना जणू दैत्यराजाची, आणि पांडवांची सेना जणू देवराजाची होती.
शीतो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा- न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः
पांडवांच्या मागे थंड वारा वाहत होता, तर धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्यावर वन्य प्राणी डरकाळ्या फोडत होते; तुझ्या पुत्रांच्या हत्तीना मदमस्त हत्तींचा तीव्र वास सहन होत नव्हता.
दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नम् । समास्थितो मध्यगतः कुरूणां संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च
दुर्योधन कमळासारख्या रंगाच्या, सोन्याच्या कवचाने मढवलेल्या आणि जाळीदार वस्त्र असलेल्या हत्तीवर बसून, कौरवांच्या मध्यभागी उभा होता, आणि बंधी व मागध गायक त्याची स्तुती करत होते.
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्रं सौवर्णस्रग्भ्राजति चोत्तमाङ्गे । तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः सार्धं गान्धारैर्याति गान्धारराजः
त्याच्या डोक्यावर चंद्रासारखा शुभ्र छत्र आणि सोन्याची माळ चमकत होती; त्याच्या सभोवताली पर्वतीय गांधार योद्ध्यांसह गांधारराज शकुनी पुढे जात होता.
भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखङ्गः । श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशैः
वृद्ध भीष्म, संपूर्ण सैन्याच्या पुढे, शुभ्र छत्र, शुभ्र धनुष्य, तलवार आणि पांढरा फेटा घालून उभा होता; त्याचा ध्वज पांढरा, घोडेही बर्फासारखे शुभ्र आणि तेजस्वी होते.
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राश्च सर्वे बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च। ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः
त्याच्या सैन्यात सर्व धृतराष्ट्रपुत्र, बाह्लीकांचा एक विभाग, शल, अंबष्ठ क्षत्रिय, सिंधू, सौवीर आणि पंचनदातील शूरवीर होते.
शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्वः । आप्तो गुरुः प्रथितः सर्वराज्ञां पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभियाति
महात्मा द्रोण, लाल घोड्यांवर आणि सोन्याच्या रथावर, धनुष्य हातात घेऊन, न डगमगता, सर्व राजांमध्ये प्रसिद्ध गुरु म्हणून, सैन्याच्या मागून जणू इंद्रासारखा पुढे गेला.
वार्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च। साल्वा मत्स्याः केकयाश्चेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः
संपूर्ण सैन्याच्या मध्यभागी वार्धक्षत्री, भूरिश्रवा, पुरुमित्र आणि जय होते; सर्व साल्व, मत्स्य, केकय हे भाऊ हत्तींच्या तुकड्यांसह युद्धासाठी सज्ज होते.