संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डंवानां महाचमूः। गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्पन्दमाना व्यदृश्यत
कुरू सैन्य पुढे येताना पाहून, पांडवांची मोठी सेना पूर्ण, स्थिर आणि तरीही लाटांसारखी हालचाल करणाऱ्या गंगेप्रमाणे दिसत होती.
भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् । नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः
भीमसेन त्यांच्या पुढे होता, त्याच्यासोबत पराक्रमी धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव आणि राजा धृष्टकेतू होते.
विराटश्च ततः पश्चाद्राजाथाक्षौहिणीवृतः । भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः
मग राजा विराट आपल्या अक्षौहिणीसह, भावंडे आणि पुत्रांसह, मागील बाजूचे रक्षण करत होता.
चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती। द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः
माद्रीचे तेजस्वी पुत्र भीमच्या दोन्ही बाजूंना रक्षण करत होते; द्रौपदीचे पुत्र आणि सुभद्रापुत्र, वेगवान, मागील बाजूचे रक्षण करत होते.
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः । सहितः पृतनाशूरैः रथमुख्यैः प्रभद्रकैः
धृष्टद्युम्न हा द्रुपदपुत्र, मोठा रथी, त्या सैन्याचा रक्षक होता. त्याच्यासोबत शूर सैनिक, उत्तम रथी आणि प्रसिद्ध प्रभद्रक होते.
शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः। यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ
मग शिखंडी, अर्जुनाच्या संरक्षणाखाली, भीष्माचा नाश करण्याच्या निर्धाराने पुढे निघाला.
पृष्ठतोऽप्यर्जुनस्यासीद्युयुधानो महाबलः । चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमोजसौ
अर्जुनाच्या मागे प्रचंड बळाचा युयुधान उभा होता. आणि पांडवांच्या रथाच्या चाकांची रक्षा करण्यासाठी युधामन्यु आणि उत्तमौज हे दोन पांचाल उभे होते.
राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । बृहद्भीः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव
मध्यभागी कुंतीपुत्र युधिष्ठिर राजा होता. त्याच्या आजूबाजूला मोठमोठे, मदाने भरलेले हत्ती डोंगरांसारखे गडगडत चालले होते.
अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः । विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थं पराक्रमी
पुढे, मोठ्या मनाचा पांचाळ, यज्ञसेन, आपली अक्षौहिणी घेऊन, पांडवांच्या कार्यासाठी पराक्रमी विराटाच्या मागे गेला.
तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः । नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः
राजा, त्यांच्या रथांवर सूर्य-चंद्रासारखी तेजस्वी, उत्तम सोन्याने मढवलेली आणि वेगवेगळ्या चिन्हांनी सजलेली मोठी ध्वजावले होती.
समुत्सार्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः । भ्रातृभिः सहपुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम्
मग मोठा रथी धृष्टद्युम्न, मार्ग मोकळा करून, आपल्या भावंडांसह आणि मुलांसह युद्धात युधिष्ठिराचे रक्षण करू लागला.
त्वदीयानां परेषां च रथेषु विपुलान्ध्वजान्। अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्थौ महाकपिः
तुझ्या आणि शत्रूच्या सैन्यातील मोठ्या ध्वजांनी सजलेल्या रथांमध्ये, अर्जुनाच्या रथावर फक्त बलवान वानरचिन्हच उभे होते.
पदातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः। अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः
शेकडो हजारो पायदळ सैनिक, हातात तलवारी, भाले आणि शूल घेऊन, भीमसेनाचे रक्षण करण्यासाठी पुढे चालले होते.
वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः । शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः
दहा हजार हत्ती, तोंड फाटलेली आणि मोठी, सोन्याच्या जाळ्यांनी झळाळणारी, डोंगरांसारखी तेजस्वी आणि शूर उभी होती.
क्षरन्त इव जीमूता महार्हाः पद्मगन्धिनः। राजानमन्वयुः यश्चाज्जीमूता इव वार्षिकाः
कमळाच्या सुवासाने दरवळणारे, मोठ्या किमतीचे हत्ती, जणू पावसाळ्यातील मेघांसारखे, राजाच्या मागे चालले होते.
भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम्। प्रचकर्ष महासैन्यं दुराधर्षो महामनाः
भीमसेन, दुर्धर आणि मोठ्या मनाचा, लोखंडाच्या गजासारखी भीषण गदा हातात घेऊन, मोठ्या सैन्याला पुढे नेत होता.
तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तमिव वाहिनीम् । न शेकुः सर्वयोधास्ते प्रतिवीक्षितुमन्तिके
तो जसा सूर्य, पाहायला कठीण, सैन्याला जाळणारा होता, तसे जवळून त्याच्याकडे कोणताही योद्धा पाहू शकत नव्हता.
वज्रो नामैष स व्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः। चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना
ही व्यूहरचना 'वज्र' नावाची आहे, सर्व बाजूंनी निडर, वीजेसारख्या ध्वजासह, भयंकर आणि गांडीवधारी अर्जुनाच्या रक्षणाखाली आहे.
यं प्रतिव्यूहय् तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् । अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः
या व्यूहासमोर तुझे सैन्य किंवा पांडव जेव्हा उभे राहतात, तेव्हा पांडवांच्या रक्षणामुळे ती मानवी लोकांत अजिंक्य असते.
संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति। प्रववौ पृष्ठतो वायुर्निरभ्रे स्तनयित्नुमान्
सैन्ये संध्याकाळी सूर्याच्या उगवण्याच्या दिशेला तोंड करून उभी असताना, आकाश निरभ्र असूनही मागून गडगडणारा वारा वाहू लागला.
विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः । रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत्
सर्व दिशांना, खाली वाळू आणि खडी घेऊन वारे वाहू लागले, आणि मोठा धूर उडून जग अंधारले गेले.
पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ । उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना
मग एक मोठी उल्का, पूर्वेकडे तोंड करून, उगवत्या सूर्याला आपटून, मोठ्या आवाजात तुकडे झाली, हे भरतश्रेष्ठ.
अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ । निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च
त्या वेळी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, सैन्ये सज्ज होत असताना, सूर्य तेज नसलेला उगवला आणि मोठा गडगडाट होत पृथ्वी हलली.
व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ । निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् । प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन
त्या क्षणी, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ, पृथ्वी तडकली आणि गडगडाट झाला; सर्व दिशांना अनेक विजांचे कडकडाट झाले, दाट धूळ उडाली आणि काहीच स्पष्ट दिसत नव्हते.
ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना । किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः
सोन्याच्या माळा आणि सुंदर वस्त्रांनी सजवलेल्या ध्वजांना वाऱ्याने अचानक हलवले, आणि त्यावरच्या घंट्यांची जाळी वाजू लागली.
महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् । सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव
सूर्यासारखी तेजस्वी मोठी ध्वजं सर्वत्र झणझणाट करत होती, जणू काही ताडवनात वाऱ्याचा आवाज घुमतोय.
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः । व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम्
अशा प्रकारे, युद्धाची आस असलेले वाघासारखे पांडव, तुझ्या पुत्राच्या सैन्याला समोर ठेवून, रचनेत उभे राहिले.
ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ । दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम्
समोर गदाधारी भीमसेन उभा असल्याचे पाहून, पांडव जणू काही समोरच्या योद्ध्यांना गिळायला तयार आहेत असे वाटत होते, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ.
सूर्योदये सञ्जय के नु पूर्वं युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन्। मामका वा भीष्मनेत्राः समीपे पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम्
सूर्योदयाच्या वेळी, संजय, युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या माझ्या भीष्माच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने आधी आनंद व्यक्त केला का, की भीमाच्या नेतृत्वाखालील पांडवांनी?
केषां जघन्यौ समसूर्यौ सवायू केषां सेनां श्वापदाश्चाभषन्त । केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत्
कोणत्या सैन्याच्या मागच्या रांगा सूर्य व वाऱ्याकडे होत्या? कोणत्या सैन्यावर वन्य प्राण्यांनी डरकाळ्या फोडल्या? कोणत्या तरुण योद्ध्यांची चेहरे आनंदी होते? हे सर्व खरेखुरे आणि तपशीलवार सांग.