रथानां चक्ररक्षाश्च पादरक्षाश्च दन्तिनाम्। अभवन्वाहिनीमध्ये शतानामयुतानि षट्
रथांचे चाकरक्षक आणि हत्तींचे पायदळ रक्षक सैन्याच्या मध्यभागी होते, त्यांची संख्या सहा लक्ष होती.
पादाताश्चाग्रतो गच्छन्धनुश्चर्मासिपाणयः । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिनः
पायदळ पुढे चालले होते, त्यांच्या हातात धनुष्य, ढाल आणि तलवारी होत्या; असंख्य हजारो सैनिक नख आणि भाले घेऊन लढत होते.
अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत। अदृश्यत महाराज गङ्गेव यमुनान्तरा
भारतातील राजा, तुझ्या मुलाचे अकरा अक्षौहिणी सैन्य दिसत होते, जणू काही गंगा आणि मध्ये यमुना वाहते आहे.
अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः। कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
युधिष्ठिराने अकरा अक्षौहिणी सैन्याची मांडणी पाहून विचार केला, एवढ्या थोड्या सैन्याने पांडवांनी त्यांना कसे सामोरे जावे?
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय
जो मानव, दैवी, गंधर्व आणि असुरांची मांडणी जाणतो, त्या कुंतीपुत्राने भीष्मासमोर सैन्याची मांडणी कशी केली, संजय?
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः। अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम्
धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्याची मांडणी पाहून धर्मात्मा धर्मराजाने धनंजयाला संबोधून म्हटले.
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः । संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्
बृहस्पतीच्या उपदेशाप्रमाणे, बाळा, आपली सेना एकत्र करून थोड्या शत्रूंवर हल्ला करावा, आणि हवे असल्यास, मोठ्या सैन्यावर विखुरून हल्ला करावा.
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः
थोड्या लोकांसाठीची मांडणी सुईसारखी टोकदार असावी, जेणेकरून अनेक शत्रूंना तोंड देता येईल. आपली लहान सेना देखील मोठ्या शत्रूंपुढे अशीच मांडावी.
एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव । एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः
महर्षींचे हे शब्द ऐकून, पांडवा, सैन्याची मांडणी कर. हे ऐकल्यावर धर्मराजाने पांडवाला उत्तर दिले.
एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम्। अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना
राजसत्तम, मी तुझ्यासाठी ही अपराजेय मांडणी करतो, जिला 'अचल' किंवा 'वज्र' असे नाव आहे, आणि ती वज्रधारी देवाने घालून दिली आहे.
यः स वात इवोद्भूतः समरे दुःसहः परैः। स नः पुरो योत्सयते वै भीमः प्रहरतां वरः
ही मांडणी वाऱ्यासारखी उठते आणि शत्रूंना युद्धात सहन होत नाही. तिच्या पुढे भीम, सर्वात पराक्रमी योद्धा, लढणार आहे.
तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्गन्पुरुषसत्तमः। अग्नेऽग्रणीर्योत्स्यति नो युद्धोपायविचक्षणः
शत्रूंच्या सैन्याचा नाश करणारा, युद्धकलेत पारंगत आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी भीम आपल्यासाठी पुढे लढणार आहे.
यं दृष्ट्वा कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः। निवर्तिष्यन्ति संत्रस्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा यथा
त्याला पाहून, दुर्योधनासह सर्व कुरू घाबरून मागे फिरतील, जसे लहान प्राणी सिंहाला पाहून पळून जातात.
तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयाः । भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं देवाराजमिवामराः
आपण सर्वजण त्याच्यावर, म्हणजे भीमावर, आपला आधार ठेवू, जसा देवतांनी आपल्या राजावर ठेवला. तो आपल्यासाठी अभेद्य किल्ला आहे.
न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम्। द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम्
या जगात असा कोणीही पुरुष नाही, जो रागावलेल्या, प्रचंड कृत्य करणाऱ्या आणि नरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वृकोदराला पाहून त्याला तोंड देऊ शकेल.
भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् । चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत्
भीमसेन आपल्या मजबूत वज्रासारख्या गदेला हातात घेऊन, प्रचंड वेगाने समुद्रही वाळवू शकतो.
भीमसेनं तदा राजन्दर्शयस्व महाबलम् । केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्
राजा, तिथे भीमसेनाचे महान बळ दाखव. तसेच, केकय, धृष्टकेतू आणि पराक्रमी चेकितान यांनाही दाखव.
एते गच्छन्तु सामात्याः प्रकर्षन्तो जनाधिप । धृतराष्ट्रस्य दायादानिति बीभत्सुरब्रवीत्
हे राजे आणि त्यांचे मंत्री मिळून, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना युद्धात खेचून आणावेत, असे भीमसेन म्हणाला.
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि भारत । अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे
पार्थ असे बोलत असताना, हे भारत, सर्व सैन्यांनी युद्धाच्या प्रसंगी योग्य अशा शब्दांनी त्याचे कौतुक केले.
एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनञ्जयः। व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तथा
असे सांगून, महाबाहू धनंजयाने सैन्याची तशी मांडणी केली आणि फाल्गुनानेही लवकरच प्रस्थान केले.
संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डंवानां महाचमूः। गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्पन्दमाना व्यदृश्यत
कुरू सैन्य पुढे येताना पाहून, पांडवांची मोठी सेना पूर्ण, स्थिर आणि तरीही लाटांसारखी हालचाल करणाऱ्या गंगेप्रमाणे दिसत होती.
भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् । नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः
भीमसेन त्यांच्या पुढे होता, त्याच्यासोबत पराक्रमी धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव आणि राजा धृष्टकेतू होते.
विराटश्च ततः पश्चाद्राजाथाक्षौहिणीवृतः । भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः
मग राजा विराट आपल्या अक्षौहिणीसह, भावंडे आणि पुत्रांसह, मागील बाजूचे रक्षण करत होता.
चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती। द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः
माद्रीचे तेजस्वी पुत्र भीमच्या दोन्ही बाजूंना रक्षण करत होते; द्रौपदीचे पुत्र आणि सुभद्रापुत्र, वेगवान, मागील बाजूचे रक्षण करत होते.
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः । सहितः पृतनाशूरैः रथमुख्यैः प्रभद्रकैः
धृष्टद्युम्न हा द्रुपदपुत्र, मोठा रथी, त्या सैन्याचा रक्षक होता. त्याच्यासोबत शूर सैनिक, उत्तम रथी आणि प्रसिद्ध प्रभद्रक होते.
शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः। यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ
मग शिखंडी, अर्जुनाच्या संरक्षणाखाली, भीष्माचा नाश करण्याच्या निर्धाराने पुढे निघाला.
पृष्ठतोऽप्यर्जुनस्यासीद्युयुधानो महाबलः । चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमोजसौ
अर्जुनाच्या मागे प्रचंड बळाचा युयुधान उभा होता. आणि पांडवांच्या रथाच्या चाकांची रक्षा करण्यासाठी युधामन्यु आणि उत्तमौज हे दोन पांचाल उभे होते.
राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । बृहद्भीः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव
मध्यभागी कुंतीपुत्र युधिष्ठिर राजा होता. त्याच्या आजूबाजूला मोठमोठे, मदाने भरलेले हत्ती डोंगरांसारखे गडगडत चालले होते.
अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः । विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थं पराक्रमी
पुढे, मोठ्या मनाचा पांचाळ, यज्ञसेन, आपली अक्षौहिणी घेऊन, पांडवांच्या कार्यासाठी पराक्रमी विराटाच्या मागे गेला.
तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः । नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः
राजा, त्यांच्या रथांवर सूर्य-चंद्रासारखी तेजस्वी, उत्तम सोन्याने मढवलेली आणि वेगवेगळ्या चिन्हांनी सजलेली मोठी ध्वजावले होती.