ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काञ्चनाङ्गदिनो रेजुर्ज्वलिता इव पावकाः
राजा, तुझ्या वीरांच्या विविध आकारांच्या पताका, सोन्याच्या कड्यांनी मढवलेल्या, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होत्या.
स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत। महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव
भारतातील राजा, आपल्या आणि शत्रूंच्या सैन्यात सुंदर पताका दिसत होत्या, जणू काही त्या इंद्राच्या राजमहलात शोभून दिसाव्यात.
काञ्चनैः कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभैः। सन्नद्धाः समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभाः
सोन्याच्या कवचातले वीर, अग्नी आणि सूर्यासारखे तेजस्वी, तसंच तळपत दिसत होते.
कुरुयोधवरा राजन्विचित्रायुधकार्मुकाः । उद्यतैरायुथैश्चित्रैस्तलबद्धाः पताकिनः
राजा, कुरूंच्या श्रेष्ठ योद्ध्यांनी विविध शस्त्रं आणि धनुष्ये घेतली होती, त्यांचे हात उंचावलेले, झेंड्यांनी आणि ढालींनी सजलेले होते.
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्चमूमुखगता बभुः । पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा
बैलासारखी मोठी डोळ्यांची आणि बलाढ्य धनुष्ये असलेली ती वीर सैन्याच्या पुढे उभे होते; भीष्मांच्या मागे तुझे पुत्र, दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख आणि दुःसह उभे होते.
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः । सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवाः शलः
विविंशती, चित्रसेन, महान रथी विकर्ण, सत्यव्रत, पुरुमित्र, जय, भूरिश्रवा आणि शल हे होते.
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिनः। अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः
त्यांच्यामागे वीस हजार रथ होते, निर्भय शूरसेन, शिबी आणि वसात हेही त्यांच्यासोबत होते.
शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ताः केकयास्तथा। सौवीराः कैतवाः प्राच्याः प्रतीच्येदीच्यवासिनः
शाल्व, मत्स्य, अंबष्ठ, त्रैगर्त, केकय, सौवीर, कैतव, आणि पूर्व, पश्चिम, उत्तर दिशेचे रहिवासी हेही होते.
द्वादशैते जनपदाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः । महता रथवंशेन ते ररक्षुः पितामहम्
हे बारा जनपदांचे सर्व शूर आणि निश्चयी लोक, मोठ्या रथांच्या वंशासह, पितामहाचे रक्षण करत होते.
अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् । मागधो यत्र नृपतिस्तद्रथानीकमन्वयात्
दहा हजार वेगवान हत्तींचे सैन्य, जिथे मागधांचा राजा होता, ते त्या रथांच्या तुकडीच्या मागे गेले.
रथानां चक्ररक्षाश्च पादरक्षाश्च दन्तिनाम्। अभवन्वाहिनीमध्ये शतानामयुतानि षट्
रथांचे चाकरक्षक आणि हत्तींचे पायदळ रक्षक सैन्याच्या मध्यभागी होते, त्यांची संख्या सहा लक्ष होती.
पादाताश्चाग्रतो गच्छन्धनुश्चर्मासिपाणयः । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिनः
पायदळ पुढे चालले होते, त्यांच्या हातात धनुष्य, ढाल आणि तलवारी होत्या; असंख्य हजारो सैनिक नख आणि भाले घेऊन लढत होते.
अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत। अदृश्यत महाराज गङ्गेव यमुनान्तरा
भारतातील राजा, तुझ्या मुलाचे अकरा अक्षौहिणी सैन्य दिसत होते, जणू काही गंगा आणि मध्ये यमुना वाहते आहे.
अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः। कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
युधिष्ठिराने अकरा अक्षौहिणी सैन्याची मांडणी पाहून विचार केला, एवढ्या थोड्या सैन्याने पांडवांनी त्यांना कसे सामोरे जावे?
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय
जो मानव, दैवी, गंधर्व आणि असुरांची मांडणी जाणतो, त्या कुंतीपुत्राने भीष्मासमोर सैन्याची मांडणी कशी केली, संजय?
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः। अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम्
धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्याची मांडणी पाहून धर्मात्मा धर्मराजाने धनंजयाला संबोधून म्हटले.
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः । संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्
बृहस्पतीच्या उपदेशाप्रमाणे, बाळा, आपली सेना एकत्र करून थोड्या शत्रूंवर हल्ला करावा, आणि हवे असल्यास, मोठ्या सैन्यावर विखुरून हल्ला करावा.
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः
थोड्या लोकांसाठीची मांडणी सुईसारखी टोकदार असावी, जेणेकरून अनेक शत्रूंना तोंड देता येईल. आपली लहान सेना देखील मोठ्या शत्रूंपुढे अशीच मांडावी.
एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव । एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः
महर्षींचे हे शब्द ऐकून, पांडवा, सैन्याची मांडणी कर. हे ऐकल्यावर धर्मराजाने पांडवाला उत्तर दिले.
एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम्। अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना
राजसत्तम, मी तुझ्यासाठी ही अपराजेय मांडणी करतो, जिला 'अचल' किंवा 'वज्र' असे नाव आहे, आणि ती वज्रधारी देवाने घालून दिली आहे.
यः स वात इवोद्भूतः समरे दुःसहः परैः। स नः पुरो योत्सयते वै भीमः प्रहरतां वरः
ही मांडणी वाऱ्यासारखी उठते आणि शत्रूंना युद्धात सहन होत नाही. तिच्या पुढे भीम, सर्वात पराक्रमी योद्धा, लढणार आहे.
तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्गन्पुरुषसत्तमः। अग्नेऽग्रणीर्योत्स्यति नो युद्धोपायविचक्षणः
शत्रूंच्या सैन्याचा नाश करणारा, युद्धकलेत पारंगत आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी भीम आपल्यासाठी पुढे लढणार आहे.
यं दृष्ट्वा कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः। निवर्तिष्यन्ति संत्रस्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा यथा
त्याला पाहून, दुर्योधनासह सर्व कुरू घाबरून मागे फिरतील, जसे लहान प्राणी सिंहाला पाहून पळून जातात.
तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयाः । भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं देवाराजमिवामराः
आपण सर्वजण त्याच्यावर, म्हणजे भीमावर, आपला आधार ठेवू, जसा देवतांनी आपल्या राजावर ठेवला. तो आपल्यासाठी अभेद्य किल्ला आहे.
न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम्। द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम्
या जगात असा कोणीही पुरुष नाही, जो रागावलेल्या, प्रचंड कृत्य करणाऱ्या आणि नरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वृकोदराला पाहून त्याला तोंड देऊ शकेल.
भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् । चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत्
भीमसेन आपल्या मजबूत वज्रासारख्या गदेला हातात घेऊन, प्रचंड वेगाने समुद्रही वाळवू शकतो.
भीमसेनं तदा राजन्दर्शयस्व महाबलम् । केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान्
राजा, तिथे भीमसेनाचे महान बळ दाखव. तसेच, केकय, धृष्टकेतू आणि पराक्रमी चेकितान यांनाही दाखव.
एते गच्छन्तु सामात्याः प्रकर्षन्तो जनाधिप । धृतराष्ट्रस्य दायादानिति बीभत्सुरब्रवीत्
हे राजे आणि त्यांचे मंत्री मिळून, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना युद्धात खेचून आणावेत, असे भीमसेन म्हणाला.
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि भारत । अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे
पार्थ असे बोलत असताना, हे भारत, सर्व सैन्यांनी युद्धाच्या प्रसंगी योग्य अशा शब्दांनी त्याचे कौतुक केले.
एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनञ्जयः। व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तथा
असे सांगून, महाबाहू धनंजयाने सैन्याची तशी मांडणी केली आणि फाल्गुनानेही लवकरच प्रस्थान केले.