केतुमानपि मातङ्गं विचित्रपरमाङ्कुशम्। आस्थितः समरे राजन्मेघस्थ इव भानुमान्
केतुमतसुद्धा सुंदर सजवलेल्या अंकुशासह मोठ्या हत्तीवर बसून, युद्धात जणू मेघांमधील सूर्याप्रमाणे दिसत होता.
तेजसा दीप्यमानस्तु वारणोत्तममास्थितः । भगदत्तो ययौ राजा यथा वज्रधरस्तथा
तेजाने झळकणारा राजा भगदत्त आपल्या श्रेष्ठ हत्तीवर बसून, वज्रधारीसारखा पुढे गेला.
गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन संमितौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रतौ
अवंतीचे विंद्य आणि अनु विंद्य, केतुमताप्रती निष्ठावान, भगदत्तासोबत हत्तीवर बसले होते.
स रथानीकवान्व्यूहो हस्त्यङ्गो नृपशीर्षवान् । वाजिपक्षः पतत्युग्रः प्रहसन्सर्वतोमुखः
रथांचा अग्रभाग, हत्तींचे शरीर, राजांचा शिरोभाग आणि घोडेस्वारांचे पंख असलेली ती व्यूहरचना, सर्व बाजूंनी गर्जना करत भयंकर वेगाने पुढे सरकत होती.
द्रोणेन विहितो राजन्राज्ञा शान्तनवेन च। तथैवाचार्यपुत्रेण बाह्लीकेन कृपेम च
ही व्यूहरचना द्रोण, भीष्म, आचार्यपुत्र, बाह्लिक आणि कृप यांच्या मार्गदर्शनाखाली उभी करण्यात आली होती.
ततो मुहूर्तात्तुमुलः शब्दो हृदयकम्पनः। अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्सताम्
त्यावेळी, थोड्याच वेळात, युद्धासाठी सज्ज असलेल्या सैनिकांकडून हृदय कंपवणारा प्रचंड गोंगाट ऐकू आला.
शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च वारणानां च बृंहितैः । नोमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुन्धरा
शंख, डमरू यांचे आवाज, हत्तींची चिंबळ, रथांचा गडगडाट — या सर्वांनी जणू पृथ्वी फाटलीच असे वाटत होते.
हयानां हेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम्। क्षणेनैव नभो भूमिः शब्देनापूरितं तदा
घोड्यांचे हिणहिणणे आणि सैनिकांची गर्जना यामुळे त्या क्षणी आकाश आणि पृथ्वी दोन्ही आवाजाने भरून गेली.
पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च । समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे
अजय्य वीर, तुझ्या मुलांच्या आणि पांडवांच्या सैन्यांनी एकमेकांसमोर येताच थरथर कापू लागली.
तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदविभूषिताः । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः
तेथे सोन्याने सजवलेले हत्ती आणि रथ चमकत होते, जणू काही विजेसह ढगच आकाशात दिसत होते.
ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काञ्चनाङ्गदिनो रेजुर्ज्वलिता इव पावकाः
राजा, तुझ्या वीरांच्या विविध आकारांच्या पताका, सोन्याच्या कड्यांनी मढवलेल्या, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होत्या.
स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत। महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव
भारतातील राजा, आपल्या आणि शत्रूंच्या सैन्यात सुंदर पताका दिसत होत्या, जणू काही त्या इंद्राच्या राजमहलात शोभून दिसाव्यात.
काञ्चनैः कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभैः। सन्नद्धाः समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभाः
सोन्याच्या कवचातले वीर, अग्नी आणि सूर्यासारखे तेजस्वी, तसंच तळपत दिसत होते.
कुरुयोधवरा राजन्विचित्रायुधकार्मुकाः । उद्यतैरायुथैश्चित्रैस्तलबद्धाः पताकिनः
राजा, कुरूंच्या श्रेष्ठ योद्ध्यांनी विविध शस्त्रं आणि धनुष्ये घेतली होती, त्यांचे हात उंचावलेले, झेंड्यांनी आणि ढालींनी सजलेले होते.
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्चमूमुखगता बभुः । पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा
बैलासारखी मोठी डोळ्यांची आणि बलाढ्य धनुष्ये असलेली ती वीर सैन्याच्या पुढे उभे होते; भीष्मांच्या मागे तुझे पुत्र, दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख आणि दुःसह उभे होते.
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः । सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवाः शलः
विविंशती, चित्रसेन, महान रथी विकर्ण, सत्यव्रत, पुरुमित्र, जय, भूरिश्रवा आणि शल हे होते.
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिनः। अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः
त्यांच्यामागे वीस हजार रथ होते, निर्भय शूरसेन, शिबी आणि वसात हेही त्यांच्यासोबत होते.
शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ताः केकयास्तथा। सौवीराः कैतवाः प्राच्याः प्रतीच्येदीच्यवासिनः
शाल्व, मत्स्य, अंबष्ठ, त्रैगर्त, केकय, सौवीर, कैतव, आणि पूर्व, पश्चिम, उत्तर दिशेचे रहिवासी हेही होते.
द्वादशैते जनपदाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः । महता रथवंशेन ते ररक्षुः पितामहम्
हे बारा जनपदांचे सर्व शूर आणि निश्चयी लोक, मोठ्या रथांच्या वंशासह, पितामहाचे रक्षण करत होते.
अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् । मागधो यत्र नृपतिस्तद्रथानीकमन्वयात्
दहा हजार वेगवान हत्तींचे सैन्य, जिथे मागधांचा राजा होता, ते त्या रथांच्या तुकडीच्या मागे गेले.
रथानां चक्ररक्षाश्च पादरक्षाश्च दन्तिनाम्। अभवन्वाहिनीमध्ये शतानामयुतानि षट्
रथांचे चाकरक्षक आणि हत्तींचे पायदळ रक्षक सैन्याच्या मध्यभागी होते, त्यांची संख्या सहा लक्ष होती.
पादाताश्चाग्रतो गच्छन्धनुश्चर्मासिपाणयः । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिनः
पायदळ पुढे चालले होते, त्यांच्या हातात धनुष्य, ढाल आणि तलवारी होत्या; असंख्य हजारो सैनिक नख आणि भाले घेऊन लढत होते.
अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत। अदृश्यत महाराज गङ्गेव यमुनान्तरा
भारतातील राजा, तुझ्या मुलाचे अकरा अक्षौहिणी सैन्य दिसत होते, जणू काही गंगा आणि मध्ये यमुना वाहते आहे.
अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः। कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः
युधिष्ठिराने अकरा अक्षौहिणी सैन्याची मांडणी पाहून विचार केला, एवढ्या थोड्या सैन्याने पांडवांनी त्यांना कसे सामोरे जावे?
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय
जो मानव, दैवी, गंधर्व आणि असुरांची मांडणी जाणतो, त्या कुंतीपुत्राने भीष्मासमोर सैन्याची मांडणी कशी केली, संजय?
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः। अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम्
धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्याची मांडणी पाहून धर्मात्मा धर्मराजाने धनंजयाला संबोधून म्हटले.
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः । संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्
बृहस्पतीच्या उपदेशाप्रमाणे, बाळा, आपली सेना एकत्र करून थोड्या शत्रूंवर हल्ला करावा, आणि हवे असल्यास, मोठ्या सैन्यावर विखुरून हल्ला करावा.
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह। अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः
थोड्या लोकांसाठीची मांडणी सुईसारखी टोकदार असावी, जेणेकरून अनेक शत्रूंना तोंड देता येईल. आपली लहान सेना देखील मोठ्या शत्रूंपुढे अशीच मांडावी.
एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव । एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः
महर्षींचे हे शब्द ऐकून, पांडवा, सैन्याची मांडणी कर. हे ऐकल्यावर धर्मराजाने पांडवाला उत्तर दिले.
एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम्। अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना
राजसत्तम, मी तुझ्यासाठी ही अपराजेय मांडणी करतो, जिला 'अचल' किंवा 'वज्र' असे नाव आहे, आणि ती वज्रधारी देवाने घालून दिली आहे.