काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः। अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त गजारोहाः सहस्रशः
सोन्याने आणि रत्नांनी मढवलेले, अग्नीप्रमाणे झगमगणारे हत्तीस्वार हजारोंनी जणू ज्वाळा उठवत होते.
महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव। सन्नद्धास्ते प्रवीराश्च ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः
इंद्राच्या शुभ्र पताका जणू इंद्राच्या राजसभेतच फडकत होत्या, आणि ते शूरवीर पूर्ण कवच घालून युद्धाची आस धरून उभे होते.
उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः । ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः
उंचावलेली शस्त्रं, रंगीबेरंगी पट्ट्या असलेली तरकस, वृषभासारखी डोळे असलेले श्रेष्ठ पुरुष फौजांच्या पुढे उभे होते.
शकुनिः सौबलः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः । विन्दानुविन्दौ कैकेयाः काम्भोजश्च सुदक्षिणः
शकुनी, सुभलाचा पुत्र, शल्य, अवंतीचा राजा, जयद्रथ, केकयांचे विंद आणि अनु-विंद, आणि काम्बोजचा सुदक्षिण—
श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः । बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः
श्रुतायुध, काळिंगाचा राजा जयत्सेन, कोशलाचा बृहद्बल आणि सात्वत कुळातील कृतवर्मा —
दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः । अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः
हे दहा पुरुष वाघासारखे, पराक्रमी आणि लोखंडी हातांनी सज्ज, सैन्यांचे अधिपती, यज्ञ करणारे आणि दानशूर आहेत.
एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः । राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महारथाः
यांच्याबरोबरच आणखी अनेक राजे आणि राजपुत्र, नीतीवान आणि सामर्थ्यवान रथी, दुर्योधनाच्या आज्ञेने चालतात.
सन्नद्धाः समदृश्यन स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः । बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे बलिनो युद्धशालिनः
हे सर्वजण कवच घालून, एकसारखे दिसत, आपल्या आपल्या फळींमध्ये ठाम उभे आहेत. सगळ्यांनी काळ्या कृष्णमृगचर्म घातले असून, ते बलवान आणि युद्धात निपुण आहेत.
हृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः। समर्था दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः
दुर्योधनासाठी आनंदी होऊन, जणू ब्रह्मलोकासाठी दीक्षा घेतल्यासारखे, दहा सामर्थ्यवान सैन्ये एकत्र आली आहेत आणि आपापल्या जागी उभी आहेत.
एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः । अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शान्तनवोऽग्रणीः
धृतराष्ट्रपुत्रांची अकरावी मोठी सेना, सर्व सैन्यांच्या पुढे उभी होती, जिथे शांतनूचा पुत्र भीष्म सेनापती होता.
श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् । अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम्
राजा, आम्ही भीष्मांना पांढरा फेटा, पांढरे घोडे आणि पांढरे कवच घातलेले पाहिले, ते जणू उगवलेल्या चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दते स्थितम् । श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः
भीष्म सोन्याच्या ताळाचा ध्वज असलेल्या रथावर उभा होता, चमकत होता; कौरव आणि पांडवांनी त्याला तिखट किरणांनी झळाळणाऱ्या पांढऱ्या मेघासारखा पाहिले.
दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः । सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा
सेनेच्या अग्रभागी भीष्मांना पाहून, पांडव आणि धृष्टद्युम्नाच्या पुढे असलेले सृंजयांचे धनुर्धारी थरथरले, जसे मोठ्या सिंहासमोर लहान प्राणी घाबरतात.
धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः । एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव पार्थिव
धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखालील सर्वजण वारंवार घाबरले; हे अकरा तेजस्वी सैन्यदल, राजा, तुझेच आहे.
पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः । उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ
पांडवांचीही सात सैन्ये आहेत, ज्यांचे रक्षण मोठ्या पुरुषांनी केले आहे. त्या सैन्यांत वेडे मकर आणि बलाढ्य जलचर गजबजल्यासारखे समुद्र उसळत आहेत.
युगान्ते समवेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव । नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः । अनीकानां समेतानां कौरवाणां तथाविधः
युगाच्या शेवटी जसे दोन समुद्र एकत्र येतात, तसे हे दोन सैन्ये दिसत आहेत; राजन, अशा प्रकारे एकत्र आलेली कौरवांची सेना आम्ही कधीच पाहिली नाही किंवा ऐकली नाही.
यथा स भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। तथैव सहिताः सर्वे समाजग्मुर्महीक्षितः
जसा भगवंत व्यास, कृष्णद्वैपायन, यांनी सांगितले होते, तसेच सर्व राजे एकत्र जमले.
मघाविषयगः सोमस्तद्दिनं प्रत्यपद्यत। दीप्यमानाश्च संपेतुर्दिवि सप्त महग्रहाः
त्या दिवशी चंद्र मघा नक्षत्रात गेला आणि सात मोठे ग्रह आकाशात तेजाने चमकत होते.
द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत। ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो रविः
सूर्योदयाच्या वेळी सूर्य जणू दोन भाग झाल्यासारखा दिसला, त्याच्या ज्वलंत किरणांनी पुन्हा तेजस्वी झाला.
ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसाः । लिप्समानाः शरीराणि मांसशोणितभोजनाः
त्या तेजस्वी दिशेत कोल्हे आणि कावळे ओरडत होते, मृतदेह मिळवण्यासाठी, मांस आणि रक्त खाण्यासाठी उत्सुक होते.
अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः । भरद्वाजात्मजश्चैव प्रातरुत्थाय संयतौ
दररोज कुरुपितामह आणि भरद्वाजपुत्र सकाळी लवकर उठून युद्धासाठी निघत.
जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुरिन्दमौ । युयुधाते तवार्थाय यथा स समयः कृतः
ते दोघे 'पांडुपुत्रांना विजय मिळो' असे म्हणत, पण तुझ्या हितासाठी, जशी अट ठरली होती, तसेच युद्ध करत.
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव । समानीय महीपालानिदं वचनमब्रवीत्
तुझ्या वडिलांनी, धर्माचे सर्व प्रकार जाणणाऱ्या देवव्रतांनी, सर्व राजे एकत्र बोलावले आणि असे सांगितले:
इदं वः क्षत्रिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत्। गच्छध्वं तेन शक्रस्य ब्रह्मणः सहलोकताम्
हे क्षत्रियांनो, तुमच्यासाठी स्वर्गाचे हे मोठे दार खुले आहे; या मार्गाने जा आणि इंद्र व ब्रह्मदेव यांच्या लोकांत पोहोचा.
एष वः शाश्वतः पन्थाः पूर्वैः पूर्वतरैः कृतः । संभावयध्वमात्मानमव्यग्रमनसो युधि
हा तुमचा शाश्वत मार्ग आहे, पूर्वजांनी चालवलेला; युद्धात न घाबरता, मन शांत ठेवून स्वतःचा सन्मान करा.
नाभागोऽथ ययातिश्च मान्धाता नहुषो नृगः । संसिद्धाः परमं स्थानं गताः कर्मभिरीदृशैः
नाभाग, ययाति, मांधाता, नहुष आणि नृग—या सर्वांनी असेच कर्म करून श्रेष्ठ स्थान मिळवले.
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यद्व्याधिमरणं गृहे । यदयोनिधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातनः
क्षत्रियाने आजारी पडून घरी मरणे हे अधर्म आहे; पण रणांगणात मरणे हाच त्याचा सनातन धर्म आहे.
एवमुक्ता महीपाला भीष्मेण भरतर्षभ। निर्ययुः स्वान्यनीकानि शोभयन्तो रथोत्तमैः
भीष्मांनी असे सांगितल्यावर, भरतवंशातील श्रेष्ठ राजा, सर्व राजे आपल्या सैन्यासह सुंदर रथांनी सजून बाहेर पडले.
स तु वैकर्तनः कर्णः सामात्यः सह बन्धुभिः । न्यासितः समरे शस्त्रं भीष्मेण भरतर्षभ
मग विकर्तनपुत्र कर्ण, आपल्या मंत्र्यांसह आणि नातेवाईकांसह, भीष्मांनी युद्धात उतरू दिला नाही.
अपेतकर्णाः पुत्रास्ते राजनश्चैव तावकाः । निर्ययुः सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश
राजा, कर्णाशिवाय तुझे पुत्र आणि तुझ्या बाजूचे राजे सिंहासारखे गर्जना करत, दहा दिशांना निनादत बाहेर पडले.