शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च सिंहनादैश्च भारत। हयहेषितनादैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा
शंख, डुगडुगींचा आवाज, सिंहासारखे गर्जन, घोड्यांच्या हिणहिण आणि रथांच्या चाकांचा गडगडाट—हे सर्व एकत्र झाले.
गाजानां बृहतां चैव योधानां चापि गर्जताम्। क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्
मोठ्या हत्तींच्या तुरुतुरु आवाजाने, योद्ध्यांच्या गर्जना, आरोळ्या, टाळ्या आणि युद्धघोषांनी सर्वत्र प्रचंड गोंधळ झाला.
उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः । सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः
राजा, सूर्य उगवल्यावर कुरु आणि पांडवांच्या दोन्ही मोठ्या सैन्यांनी पूर्णपणे सज्ज होऊन उभं राहिलं.
राजेन्द्र तव पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च। दुष्प्रधृष्याणि चास्त्राणि सशस्रकवचानि च
राजेंद्र, तुझे पुत्र आणि पांडव, त्यांची भयंकर शस्त्रं आणि कवच घालून, जणू काही कोणीही त्यांना जिंकू शकणार नाही असे दिसत होते.
ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत। त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च
नंतर उजळ प्रकाशात, तुझं आणि शत्रूचं सैन्य, मोठं आणि शस्त्रांनी सज्ज असं, स्पष्टपणे दिसू लागलं.
तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः। विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः
तेथे सोन्याने मढवलेले हत्ती आणि रथ वीज चमकणाऱ्या ढगांसारखे झगमगत होते.
रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः । अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत्
रथांच्या फौजा मोठ्या प्रमाणात, जणू काही अनेक नगरेच, दिसत होत्या; आणि तेथे तुझे वडील पूर्ण चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
धनुर्भिर्ऋष्टिभिः खङ्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः । योधाः प्रहरणैः शुभ्रैस्तेष्वनीकेष्ववस्थिताः
तेथे धनुष्य, भाले, तलवारी, गदा, शूल, तोमर अशी उजळ शस्त्रं घेऊन योद्धे त्या फौजांमध्ये उभे होते.
गजाः पदाता रथिनस्तुरगाश्च विशांपते । व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः
हत्ती, पायदळ, रथी आणि घोडेस्वार, हे सर्व शेकड्यांनी आणि हजारोंनी, जाळ्यासारखे रचलेले दिसत होते.
ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः। स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः
अनेक प्रकारच्या, उंच उभारलेल्या आणि तेजस्वी अशा ध्वजांनी तुझ्या आणि शत्रूच्या सैन्यात हजारोंनी शोभा मिळवली होती.
काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः। अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त गजारोहाः सहस्रशः
सोन्याने आणि रत्नांनी मढवलेले, अग्नीप्रमाणे झगमगणारे हत्तीस्वार हजारोंनी जणू ज्वाळा उठवत होते.
महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव। सन्नद्धास्ते प्रवीराश्च ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः
इंद्राच्या शुभ्र पताका जणू इंद्राच्या राजसभेतच फडकत होत्या, आणि ते शूरवीर पूर्ण कवच घालून युद्धाची आस धरून उभे होते.
उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः । ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः
उंचावलेली शस्त्रं, रंगीबेरंगी पट्ट्या असलेली तरकस, वृषभासारखी डोळे असलेले श्रेष्ठ पुरुष फौजांच्या पुढे उभे होते.
शकुनिः सौबलः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः । विन्दानुविन्दौ कैकेयाः काम्भोजश्च सुदक्षिणः
शकुनी, सुभलाचा पुत्र, शल्य, अवंतीचा राजा, जयद्रथ, केकयांचे विंद आणि अनु-विंद, आणि काम्बोजचा सुदक्षिण—
श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः । बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः
श्रुतायुध, काळिंगाचा राजा जयत्सेन, कोशलाचा बृहद्बल आणि सात्वत कुळातील कृतवर्मा —
दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः । अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः
हे दहा पुरुष वाघासारखे, पराक्रमी आणि लोखंडी हातांनी सज्ज, सैन्यांचे अधिपती, यज्ञ करणारे आणि दानशूर आहेत.
एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः । राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महारथाः
यांच्याबरोबरच आणखी अनेक राजे आणि राजपुत्र, नीतीवान आणि सामर्थ्यवान रथी, दुर्योधनाच्या आज्ञेने चालतात.
सन्नद्धाः समदृश्यन स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः । बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे बलिनो युद्धशालिनः
हे सर्वजण कवच घालून, एकसारखे दिसत, आपल्या आपल्या फळींमध्ये ठाम उभे आहेत. सगळ्यांनी काळ्या कृष्णमृगचर्म घातले असून, ते बलवान आणि युद्धात निपुण आहेत.
हृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः। समर्था दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः
दुर्योधनासाठी आनंदी होऊन, जणू ब्रह्मलोकासाठी दीक्षा घेतल्यासारखे, दहा सामर्थ्यवान सैन्ये एकत्र आली आहेत आणि आपापल्या जागी उभी आहेत.
एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः । अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शान्तनवोऽग्रणीः
धृतराष्ट्रपुत्रांची अकरावी मोठी सेना, सर्व सैन्यांच्या पुढे उभी होती, जिथे शांतनूचा पुत्र भीष्म सेनापती होता.
श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् । अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम्
राजा, आम्ही भीष्मांना पांढरा फेटा, पांढरे घोडे आणि पांढरे कवच घातलेले पाहिले, ते जणू उगवलेल्या चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दते स्थितम् । श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः
भीष्म सोन्याच्या ताळाचा ध्वज असलेल्या रथावर उभा होता, चमकत होता; कौरव आणि पांडवांनी त्याला तिखट किरणांनी झळाळणाऱ्या पांढऱ्या मेघासारखा पाहिले.
दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः । सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा
सेनेच्या अग्रभागी भीष्मांना पाहून, पांडव आणि धृष्टद्युम्नाच्या पुढे असलेले सृंजयांचे धनुर्धारी थरथरले, जसे मोठ्या सिंहासमोर लहान प्राणी घाबरतात.
धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः । एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव पार्थिव
धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखालील सर्वजण वारंवार घाबरले; हे अकरा तेजस्वी सैन्यदल, राजा, तुझेच आहे.
पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः । उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ
पांडवांचीही सात सैन्ये आहेत, ज्यांचे रक्षण मोठ्या पुरुषांनी केले आहे. त्या सैन्यांत वेडे मकर आणि बलाढ्य जलचर गजबजल्यासारखे समुद्र उसळत आहेत.
युगान्ते समवेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव । नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः । अनीकानां समेतानां कौरवाणां तथाविधः
युगाच्या शेवटी जसे दोन समुद्र एकत्र येतात, तसे हे दोन सैन्ये दिसत आहेत; राजन, अशा प्रकारे एकत्र आलेली कौरवांची सेना आम्ही कधीच पाहिली नाही किंवा ऐकली नाही.
यथा स भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। तथैव सहिताः सर्वे समाजग्मुर्महीक्षितः
जसा भगवंत व्यास, कृष्णद्वैपायन, यांनी सांगितले होते, तसेच सर्व राजे एकत्र जमले.
मघाविषयगः सोमस्तद्दिनं प्रत्यपद्यत। दीप्यमानाश्च संपेतुर्दिवि सप्त महग्रहाः
त्या दिवशी चंद्र मघा नक्षत्रात गेला आणि सात मोठे ग्रह आकाशात तेजाने चमकत होते.
द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत। ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो रविः
सूर्योदयाच्या वेळी सूर्य जणू दोन भाग झाल्यासारखा दिसला, त्याच्या ज्वलंत किरणांनी पुन्हा तेजस्वी झाला.
ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसाः । लिप्समानाः शरीराणि मांसशोणितभोजनाः
त्या तेजस्वी दिशेत कोल्हे आणि कावळे ओरडत होते, मृतदेह मिळवण्यासाठी, मांस आणि रक्त खाण्यासाठी उत्सुक होते.