य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः। एनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति
जो मनुष्य आपल्या वाईट वागण्यामुळे दु:खाला सामोरा जातो, त्याने इतर कुणावरही दोष ठेवू नये.
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत्। स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्
राजा, जो मनुष्य सर्व प्रकारे निंदनीय वागतो, तो सर्व लोकांचा दोषी ठरतो आणि त्याला शिक्षा मिळावी अशीच इच्छा होते.
निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया । अनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तश्च सुचिरं वने
पांडवांनी कपटाने केलेला अपमान तू आणि तुझे मंत्री खूप दिवस वनात सहन केला, आणि तुझ्या परत येण्याची वाट पाहिली.
हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम्। प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च
घोडे, हत्ती आणि अपार तेज असलेल्या राजे यांचे जे मी प्रत्यक्ष पाहिले, आणि योगशक्तीने जे जाणले—
शृणु तत्पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाः । दिष्टमेतत्पुरा नूनमिदमेव नराधिप
हे पृथ्वीचे रक्षक, हे सर्व माझ्याकडून ऐक आणि दु:खाने मन व्याकुळ करू नकोस; हे राजन, हे सर्व पूर्वीच ठरलेले होते.
नमस्कृत्वा प्रवक्ष्यामि पाराशर्याय धीमते। यस्य प्रसादाद्दिव्यं तत्प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम्
मी पराशरपुत्र त्या ज्ञानी ऋषीला वंदन करून सांगतो, ज्याच्या कृपेने मला हे दिव्य आणि श्रेष्ठ ज्ञान मिळाले.
दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन्दूराच्छ्रवणमेव च । परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च
राजा, इंद्रियांच्या पलीकडील दृष्टी, दूरचे ऐकू येणे, दुसऱ्याच्या मनाचा ज्ञान, आणि भूतकाळ-भविष्यकाळाचेही ज्ञान असते.
व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः शुभा । अस्त्रैरसङ्गो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः
घडणाऱ्या आणि संपणाऱ्या गोष्टींचे ज्ञान, आकाशातून शुभ मार्गक्रमण, आणि युद्धात त्या महात्म्याच्या वरदानामुळे अस्त्रांचा परिणाम न होणे—
श्रृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम् । भरतानामभूद्युद्धं यथा तद्रोमहर्षणम्
माझ्याकडून हे अद्भुत आणि आश्चर्यकारक भारतांचे युद्ध कसे झाले, ते सविस्तर ऐक, ज्याने अंगावर रोमांच येतो.
तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतः । दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत्
सैन्यांची मांडणी नीट झाली तेव्हा, राजन, दुर्योधनाने दु:शासनाला असे सांगितले.
दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः। अनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय
दु:शासना, भीष्माचे रक्षण करणाऱ्या रथांना लवकर जोडा आणि सर्व सैन्याला त्वरेने पुढे पाठव.
अयं स मामभिप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः । पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः
हेच ते दीर्घकाळ विचारात असलेले, पांडव आणि त्यांचे सैन्य व कुरू यांचा एकत्र येणं, जे मी अनेक वर्षे मनाशी धरले होते.
नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात्। हन्युद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान्सोमकांश्च ससृञ्जयान्
युद्धात भीष्माचे रक्षण करण्यापेक्षा महत्त्वाचे दुसरे काहीच नाही, कारण तो सुरक्षित राहिला तर तो नक्कीच पांडव, सोमक आणि श्रींजय यांचा नाश करेल.
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनाम् । श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्मादूर्त्यो रणे मम
शुद्ध अंत:करणाने त्याने सांगितले, 'मी शिखंडीला मारणार नाही; कारण पूर्वी तो स्त्री होता असे ऐकले आहे, म्हणून युद्धात तो माझ्या हातून मारला जाणार नाही.'
तस्माद्भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिः। शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः
म्हणूनच भीष्माचे विशेष रक्षण करावे, ही माझी ठाम समजूत आहे; माझे सर्व लोक शिखंडीच्या वधापासून सावध राहावे.
तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाः । सर्वथाऽस्त्रेषु कुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम्
पूर्व, पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर दिशांचे, शस्त्रविद्येत निपुण असे सर्वजण, सर्व प्रकारे पितामहाचे रक्षण करावे.
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाबलम् । मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना
जर बलवान सिंहाचं कोणी रक्षण केलं नाही, तर लांडगाही त्याला ठार करू शकतो. आपण शिखंडीच्या मदतीने सिंहाला कोल्ह्याने मारावा असं करू नये.
वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्। गोप्तारौ फाल्गुनं प्राप्तौ फाल्गुनोपि शिखण्डिनः
युधामन्यूने डाव्या बाजूचं चाक सांभाळलं आणि उत्तमौजाने उजव्या बाजूचं, दोघेही फाळ्गुनाचं रक्षण करण्यासाठी आले. आणि फाळ्गुनाने शिखंडीचं रक्षण केलं.
संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः । यथा न हन्याद्गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु
अर्जुनाने त्याचं रक्षण करावं, आणि भीष्म बाजूला राहिला असताना, दु:शासन, गंगेपुत्र मारला जाऊ नये याची काळजी घे.
ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान्। क्रोशतां भूमिपलानां युज्यतां युज्यतामिति
रात्र संपली तेव्हा मोठा गोंधळ झाला—राजे ओरडू लागले, 'जोडा! जोडा!'
शङ्खदुन्दुभिघोषैश्च सिंहनादैश्च भारत। हयहेषितनादैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा
शंख, डुगडुगींचा आवाज, सिंहासारखे गर्जन, घोड्यांच्या हिणहिण आणि रथांच्या चाकांचा गडगडाट—हे सर्व एकत्र झाले.
गाजानां बृहतां चैव योधानां चापि गर्जताम्। क्ष्वेलितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्
मोठ्या हत्तींच्या तुरुतुरु आवाजाने, योद्ध्यांच्या गर्जना, आरोळ्या, टाळ्या आणि युद्धघोषांनी सर्वत्र प्रचंड गोंधळ झाला.
उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः । सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः
राजा, सूर्य उगवल्यावर कुरु आणि पांडवांच्या दोन्ही मोठ्या सैन्यांनी पूर्णपणे सज्ज होऊन उभं राहिलं.
राजेन्द्र तव पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च। दुष्प्रधृष्याणि चास्त्राणि सशस्रकवचानि च
राजेंद्र, तुझे पुत्र आणि पांडव, त्यांची भयंकर शस्त्रं आणि कवच घालून, जणू काही कोणीही त्यांना जिंकू शकणार नाही असे दिसत होते.
ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत। त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च
नंतर उजळ प्रकाशात, तुझं आणि शत्रूचं सैन्य, मोठं आणि शस्त्रांनी सज्ज असं, स्पष्टपणे दिसू लागलं.
तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः। विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः
तेथे सोन्याने मढवलेले हत्ती आणि रथ वीज चमकणाऱ्या ढगांसारखे झगमगत होते.
रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः । अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत्
रथांच्या फौजा मोठ्या प्रमाणात, जणू काही अनेक नगरेच, दिसत होत्या; आणि तेथे तुझे वडील पूर्ण चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
धनुर्भिर्ऋष्टिभिः खङ्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः । योधाः प्रहरणैः शुभ्रैस्तेष्वनीकेष्ववस्थिताः
तेथे धनुष्य, भाले, तलवारी, गदा, शूल, तोमर अशी उजळ शस्त्रं घेऊन योद्धे त्या फौजांमध्ये उभे होते.
गजाः पदाता रथिनस्तुरगाश्च विशांपते । व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः
हत्ती, पायदळ, रथी आणि घोडेस्वार, हे सर्व शेकड्यांनी आणि हजारोंनी, जाळ्यासारखे रचलेले दिसत होते.
ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः। स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः
अनेक प्रकारच्या, उंच उभारलेल्या आणि तेजस्वी अशा ध्वजांनी तुझ्या आणि शत्रूच्या सैन्यात हजारोंनी शोभा मिळवली होती.