यच्छरीरैरुपास्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् । शरशक्तिमहाखङ्गतोमराक्षां महाभयाम्। प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युद्धदुरासदाम्
जेव्हा रणभूमी माणसे, हत्ती, घोडे यांच्या मृतदेहांनी, बाण, भाले, मोठ्या तलवारी आणि तोमरांनी भरली होती, आणि ती सभा भीषण व जवळ जाण्यास कठीण होती, तेव्हा ते मूर्ख जुगारी तिथे कसे गेले?
प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः । के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिताः । अन्ये भीष्माच्चान्तनवात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
त्या प्राणांच्या जुगारात, नरश्रेष्ठांपैकी कोण खेळले, कोण जिंकले आणि कोण आपले लक्ष्य गाठून पडले? आणि भीष्मनंतर कोण वाचले, हे सर्व मला सांग, संजया.
न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम्। पितरं भीमकर्माणं भीष्ममाहवशोभिनम्
देवव्रत, माझे वडील, भीषण कर्म करणारे आणि रणभूमीत तेजस्वी असलेले भीष्म मारले गेल्याचे ऐकून मला इथे काहीही शांतता उरलेली नाही.
आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रहानिजाम्। त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि सञ्जय
माझ्या हृदयात मुलाच्या मृत्यूमुळे मोठं दुःख खोलवर रुजलं आहे; आणि संजया, तू ते अग्नीला तुप घालावं तसं अधिकच वाढवतोस.
महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम्। दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
सर्व लोकांसाठी मोठं ओझं पेलणारा, प्रसिद्ध भीष्म पडलेला पाहून, मला वाटतं मुलं दुःखी झाली असतील.
श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र सञ्जय
दुर्योधनामुळे झालेल्या त्या सगळ्या दुःखांची मी ऐकणारच आहे; म्हणून, संजया, तिथे जे काही घडलं ते सर्व मला सांग.
यद्वृत्तं तत्र संग्रामे मन्दस्याबुद्धिसंभवम् । अपनीतं सुनीतं यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
त्या युद्धात, माझ्या मूर्खपणामुळे जे काही घडलं, जे हरवले आणि जे शहाणपणाने वाचवले गेले, ते सर्व तू मला सांग, संजया.
यत्कृतं तत्र संग्रामे भीष्मेण जयमिच्छता । तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः
त्या युद्धात विजय मिळवण्यासाठी भीष्माने जे काही केलं, त्याच्या तेजाने आणि अस्त्रविद्येने, ते सर्व मला पूर्णपणे सांग, संजया.
यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः । क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथाऽभवत्
कुरू आणि पांडव यांच्या सैन्यांमध्ये जे युद्ध झाले, ते कसे घडले, कोणत्या क्रमाने, कोणत्या वेळी आणि कशा प्रकारे घडले—
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथार्हसि। न तु दुर्योधने दोषमिममासङ्क्तुमर्हसि
राजन, तू विचारलेला हा प्रश्न योग्यच आहे; पण तू दुर्योधनावर या दोषाचा संशय करू नकोस.
य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः। एनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति
जो मनुष्य आपल्या वाईट वागण्यामुळे दु:खाला सामोरा जातो, त्याने इतर कुणावरही दोष ठेवू नये.
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत्। स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्
राजा, जो मनुष्य सर्व प्रकारे निंदनीय वागतो, तो सर्व लोकांचा दोषी ठरतो आणि त्याला शिक्षा मिळावी अशीच इच्छा होते.
निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया । अनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तश्च सुचिरं वने
पांडवांनी कपटाने केलेला अपमान तू आणि तुझे मंत्री खूप दिवस वनात सहन केला, आणि तुझ्या परत येण्याची वाट पाहिली.
हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम्। प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च
घोडे, हत्ती आणि अपार तेज असलेल्या राजे यांचे जे मी प्रत्यक्ष पाहिले, आणि योगशक्तीने जे जाणले—
शृणु तत्पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाः । दिष्टमेतत्पुरा नूनमिदमेव नराधिप
हे पृथ्वीचे रक्षक, हे सर्व माझ्याकडून ऐक आणि दु:खाने मन व्याकुळ करू नकोस; हे राजन, हे सर्व पूर्वीच ठरलेले होते.
नमस्कृत्वा प्रवक्ष्यामि पाराशर्याय धीमते। यस्य प्रसादाद्दिव्यं तत्प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम्
मी पराशरपुत्र त्या ज्ञानी ऋषीला वंदन करून सांगतो, ज्याच्या कृपेने मला हे दिव्य आणि श्रेष्ठ ज्ञान मिळाले.
दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन्दूराच्छ्रवणमेव च । परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च
राजा, इंद्रियांच्या पलीकडील दृष्टी, दूरचे ऐकू येणे, दुसऱ्याच्या मनाचा ज्ञान, आणि भूतकाळ-भविष्यकाळाचेही ज्ञान असते.
व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः शुभा । अस्त्रैरसङ्गो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः
घडणाऱ्या आणि संपणाऱ्या गोष्टींचे ज्ञान, आकाशातून शुभ मार्गक्रमण, आणि युद्धात त्या महात्म्याच्या वरदानामुळे अस्त्रांचा परिणाम न होणे—
श्रृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम् । भरतानामभूद्युद्धं यथा तद्रोमहर्षणम्
माझ्याकडून हे अद्भुत आणि आश्चर्यकारक भारतांचे युद्ध कसे झाले, ते सविस्तर ऐक, ज्याने अंगावर रोमांच येतो.
तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतः । दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत्
सैन्यांची मांडणी नीट झाली तेव्हा, राजन, दुर्योधनाने दु:शासनाला असे सांगितले.
दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः। अनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय
दु:शासना, भीष्माचे रक्षण करणाऱ्या रथांना लवकर जोडा आणि सर्व सैन्याला त्वरेने पुढे पाठव.
अयं स मामभिप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः । पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः
हेच ते दीर्घकाळ विचारात असलेले, पांडव आणि त्यांचे सैन्य व कुरू यांचा एकत्र येणं, जे मी अनेक वर्षे मनाशी धरले होते.
नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात्। हन्युद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान्सोमकांश्च ससृञ्जयान्
युद्धात भीष्माचे रक्षण करण्यापेक्षा महत्त्वाचे दुसरे काहीच नाही, कारण तो सुरक्षित राहिला तर तो नक्कीच पांडव, सोमक आणि श्रींजय यांचा नाश करेल.
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनाम् । श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्मादूर्त्यो रणे मम
शुद्ध अंत:करणाने त्याने सांगितले, 'मी शिखंडीला मारणार नाही; कारण पूर्वी तो स्त्री होता असे ऐकले आहे, म्हणून युद्धात तो माझ्या हातून मारला जाणार नाही.'
तस्माद्भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिः। शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः
म्हणूनच भीष्माचे विशेष रक्षण करावे, ही माझी ठाम समजूत आहे; माझे सर्व लोक शिखंडीच्या वधापासून सावध राहावे.
तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाः । सर्वथाऽस्त्रेषु कुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम्
पूर्व, पश्चिम, दक्षिण आणि उत्तर दिशांचे, शस्त्रविद्येत निपुण असे सर्वजण, सर्व प्रकारे पितामहाचे रक्षण करावे.
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाबलम् । मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना
जर बलवान सिंहाचं कोणी रक्षण केलं नाही, तर लांडगाही त्याला ठार करू शकतो. आपण शिखंडीच्या मदतीने सिंहाला कोल्ह्याने मारावा असं करू नये.
वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्। गोप्तारौ फाल्गुनं प्राप्तौ फाल्गुनोपि शिखण्डिनः
युधामन्यूने डाव्या बाजूचं चाक सांभाळलं आणि उत्तमौजाने उजव्या बाजूचं, दोघेही फाळ्गुनाचं रक्षण करण्यासाठी आले. आणि फाळ्गुनाने शिखंडीचं रक्षण केलं.
संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः । यथा न हन्याद्गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु
अर्जुनाने त्याचं रक्षण करावं, आणि भीष्म बाजूला राहिला असताना, दु:शासन, गंगेपुत्र मारला जाऊ नये याची काळजी घे.
ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान्। क्रोशतां भूमिपलानां युज्यतां युज्यतामिति
रात्र संपली तेव्हा मोठा गोंधळ झाला—राजे ओरडू लागले, 'जोडा! जोडा!'