निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं मनस्विनम् । चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम्
तो मनाने कठोर, बाणांनी दातांसारखा, धनुष्याने तोंड उघडलेला, भयावह आणि सैन्याचा संहार करणारा असताना, पांडवांनी त्याला कसे थांबवले?
अनर्हं पुरुषव्याघ्रं ह्रीमन्तमपराजितम् । पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि
मानवांमध्ये वाघासारखा, लाजाळू आणि अपराजित असलेला, ज्याला पडणे योग्य नव्हते, त्या वीराला कुंतीपुत्राने युद्धात कसा पाडला?
उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तमथेषुभिः
तो भयंकर धनुष्य आणि तिखट बाण हातात घेऊन, उत्तम रथावर उभा राहून, शत्रूंच्या श्रेष्ठांच्या मस्तकांना बाणांनी भेदत असताना, पांडवांनी त्याचा सामना कसा केला?
पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे । कालाग्निमिव दुर्धर्षं समचेष्टत नित्यशः
पांडवांच्या त्या मोठ्या सैन्याला युद्धासाठी सज्ज पाहून, तो नेहमीच त्यांच्या मध्ये जणू काळाग्नीप्रमाणे संचार करत होता.
परिकृष्य स सेनां तु दशरात्रमनीकहा । दगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
त्या सैन्याला दहा रात्रीपर्यंत खेचून, त्या सैन्यविनाशकाने अत्यंत कठीण कार्य केले आणि दिवसाच्या शेवटी सूर्य जसा जाळतो तसा जाळून टाकले.
यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं क्षिपन् । जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः
तो कोण होता, जो इंद्रासारखा, न थांबणारा बाणांचा पाऊस पाडत, दहा दिवसांत युद्धात कोट्यवधी योद्ध्यांना मारून टाकला?
स शेते निहतो भूमौ वातभुग्न इव द्रुमः । मम दुर्मन्त्रितेनाजौ यथा नार्हति भारतः
तो आता वाऱ्याने मोडलेल्या झाडासारखा भूमीवर पडला आहे, माझ्या चुकीच्या सल्ल्यामुळे, जसा त्याला पडणे योग्य नव्हते, हे भारत.
कथं शान्तनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी । प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम्
शांतनूच्या पुत्राला पाहून, पांडवांच्या सैन्याने तिथे भीमासारख्या पराक्रमी भीष्मावर प्रहार का केला नाही?
कथं भीष्मेण संग्रामं प्राकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः। कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति सञ्जय
पांडुपुत्रांनी भीष्माशी कसा युद्ध केला, आणि द्रोण जिवंत असताना भीष्माने विजय का मिळवला नाही, संजया?
कृपे सन्निहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा। भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः
क्रुपाचार्य आणि भरद्वाजपुत्र तिथे असताना, प्रहारात श्रेष्ठ असलेल्या भीष्माचा अंत कसा झाला?
कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना। भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरासदः
देवतांनाही जिंकता न येणारा भीष्म, त्या पंचाळराजकुमार शिखंडीने, जो अतिरथी होता, युद्धात कसा मारला?
यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् । अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम्
जो नेहमीच जमदग्नीपुत्र परशुरामाशी युद्धात स्पर्धा करायचा, ज्याला परशुरामही जिंकू शकले नाहीत, आणि ज्याचा पराक्रम इंद्रासारखा होता—
तं हतं समरे भीष्मं महारथकुलोदितम् । सञ्जयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे
संजया, त्या महान रथींच्या वंशातील भीष्म वीर युद्धात कसा मारला गेला, ते मला सांग, कारण आम्हाला काहीही समाधान मिळत नाही.
मामकाः के महेष्वासा नाजहुः सञ्जयाच्युतम् । दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन्
माझ्या मोठ्या धनुर्धारींपैकी कोणते वीर अच्युताला सोडून गेले नाहीत, संजया, आणि दुर्योधनाच्या आज्ञेने कोणत्या वीरांनी त्याला वेढले?
यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः । कच्चित्ते कुरवः सर्वे नाजहुः सञ्जयाच्युतम्
सर्व पांडव, ज्यांची कवचं फाटली होती, भीष्माजवळ आले, संजय, मी तुला विचारतो—कौरवांनी श्रीकृष्णाला सोडून दिलं नव्हतं ना?
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मुदृढं मम। यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते
माझं हृदय खरंच दगडासारखं कठीण असावं, कारण माणसांत वाघ असलेल्या भीष्माचा मृत्यू ऐकूनही ते तुटत नाही.
यस्मिन्सत्यं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे । अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि
ज्याच्यात सत्य, बुद्धी आणि नीती होती, जो भरतवंशातील श्रेष्ठ, अपरिमित आणि अदम्य होता—तो युद्धात कसा पडला?
मौर्वीघोषस्तनयुत्नुः पृषत्कपृषतो महान् । धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः
त्याच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा मोठा आवाज, बाणांवर बाण आदळल्याचा गडगडाट, आणि धनुष्याचा घनगंभीर नाद—सर्व काही जणू मोठ्या मेघाचा गडगडाटच वाटायचा.
योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान्। निघ्नन्परथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत्
ज्याने कुंतीपुत्र, पांचाळ आणि सृंजयांवर बाणांचा पाऊस पाडला, आणि शत्रूंच्या रथांना जणू वज्रधारी देवाने दानवांना मारावं तसं उध्वस्त केलं—
इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्रहं दुरासदम् । कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं चलमप्लवम्
तो शस्त्रास्त्रांचा भयंकर आणि रोखता न येणारा महासागर, ज्याच्या लाटा म्हणजे बाण, ज्याला ना काठ, ना बेट, ना थांबा, ना आश्रय—
गदासिमकरावासं हयावर्त्तं गजाकुलम् । पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम्
ज्याच्या खोलात गदा आणि तलवारी जलचरांसारख्या, घोडे भोवऱ्यासारखे, हत्ती झुंडीप्रमाणे, पायदळ मास्यांसारखे गोंधळलेले, आणि शंख-डमरूंचा निनाद—
हयान्गजपदातींश्च रथांश्च तरसा बहून् । निमञ्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम्
जो युद्धात वेगाने अनेक घोडे, हत्ती, पायदळ आणि रथ बुडवायचा, आणि शत्रू वीरांची ताकद हिरावून घ्यायचा—
विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् । वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन्
जो राग आणि तेजाने पेटून शत्रूंना जाळायचा, जसा समुद्र जलचरांनी भरलेला असतो, त्याला वेढा घालणारे कोण वीर होते?
भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे सञ्जयारिहा । दुर्योधनहितार्थाय के तस्यास्य पुरोऽभवन्
संजया, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या भीष्माने युद्धात कोणती कृत्य केली? दुर्योधनाच्या हितासाठी त्याच्या पुढे कोण उभे राहिले?
के रक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः । पृष्ठतः के परान्वीरानपासेधन्यतव्रताः
अपरिमित तेज असलेल्या भीष्माच्या उजव्या चाकाचं रक्षण कोण करत होतं? आणि मागून, व्रतस्थ वीरांनी शत्रूंचं रक्षण कोण केलं?
के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके। के रक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरकस्य युध्यतः
भीष्माजवळ अगदी समोर उभं राहून त्याचं रक्षण कोण करत होतं? आणि युद्ध करत असताना त्या वीराच्या उत्तरेकडील चाकाचं रक्षण कोण करत होतं?
वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्सञ्जय सृञ्जयान्। अग्नतोऽग्न्यमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम्
डाव्या चाकाजवळ उभं राहून सृंजयांवर हल्ला करणारे कोण होते, संजय? आणि पुढील व मागील फळीत त्या अजिंक्य वीराचं रक्षण कोण करत होतं?
पार्श्वतः केऽभ्यरक्षन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम्। समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त सञ्जय
कठीण मार्गावर जात असताना त्याच्या बाजूचं रक्षण कोण करत होतं? आणि सैन्याच्या गर्दीत, शत्रू वीरांना सामोरे जाणारे कोण होते, संजय?
रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते। दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि
वीरांनी रक्षण करत असूनही, आणि त्याने त्यांना झाकून ठेवलं असतानाही, तुमच्या अजिंक्य फळींनी युद्धात जलद विजय का मिळवला नाही?
सर्वलोकेश्वरस्येव परमस्य प्रजापतेः। कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः सञ्जय पाण्डवाः
सर्व जगाचा स्वामी, श्रेष्ठ सृष्टीकर्ता जसा असतो, तसा असलेल्या त्याच्यावर पांडवांनी हल्ला कसा केला, संजय?