स शेते निहतो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः। तव दुर्मन्त्रिते राजन्यथा नार्हः स भारत
तो आता जमिनीवर वाऱ्याने मोडलेल्या झाडासारखा पडला आहे, राजन, तुमच्या चुकीच्या सल्ल्यामुळे, जरी त्याला असा अंत मिळायला नको होता.
कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना। कथं रथार्त्स न्यपतित्पिता मे वासवोपमः
कुरूंचा वृषभ भीष्म शिखंडीने कसा मारला? माझे वडील, इंद्रासारखे, रथावरून कसे पडले?
कथमाचक्ष्व मे योधा हीना भीष्मेण संजय । बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा
संजया, बलाढ्य, देवासारखा, मोठ्या शक्तीचा, वडिलांच्या हितासाठी ब्रह्मचारी असलेल्या भीष्माशिवाय योद्ध्यांनी काय केले, ते मला सांग.
तस्मिन्हते महाप्राज्ञे महेष्वासे महाबले । महासत्वे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तव
तो महान, बुद्धिमान, मोठ्या भुजांचा, बलवान, दृढ, नरव्याघ्र मारला गेला तेव्हा तुझे मन कसे होते?
आर्तिं परामाविशति मनः शंससि मे हतम् । कुरूणामृषभं वीरमकम्पं पुरुषर्षभम्
तू मला सांगतोस की, कुरूंचा वृषभ, धैर्यवान, वीर, अढळ पुरुषांचा श्रेष्ठ मारला गेला आहे, आणि माझे मन अत्यंत दुःखाने भरून गेले आहे.
के तं यान्तमनुप्राप्ताः के वास्यसन्पुरोगमाः। केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽन्ववर्तन्त सञ्जय
तो निघून जात असताना कोण त्याच्याजवळ गेले? कोण त्याच्या पुढे गेले? कोण तिथेच थांबले, कोण मागे वळले आणि कोण त्याच्या मागे गेले, संजया?
के शूरा रथशार्दूलमद्भुतं क्षत्रियर्षभम् । तथाऽनीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः
हे रथांमध्ये वाघासारख्या वीरांपैकी कोणत्या शूरांनी त्या अद्भुत क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वीराचा पाठलाग केला, जेव्हा तो झपाट्याने सैन्यात घुसत होता?
यस्तमोर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा । सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत्
तो कोण होता, जो शत्रूंचा नाश करणारा, सूर्य जसा अंधार दूर करतो तसा, शत्रूंमध्ये भीती पसरवणारा आणि ज्याचा तेज हजार किरणांसारखा होता?
अकरोद्दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुतेषु यः । ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन्
पांडुपुत्रांमध्ये रणांगणात जे कठीण कार्य केले, सैन्याचा संहार करत असताना, त्याला थांबवण्यासाठी कोणांनी त्याला वेढले?
कृतिनं तं दुराधर्षं सञ्जयास्य त्वमन्तिके । कथं शान्तनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन्
संजया, तुझ्या जवळ असताना, शांतनूचा तो अपराजेय आणि कुशल पुत्र युद्धात पांडवांनी कसा रोखला?
निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं मनस्विनम् । चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम्
तो मनाने कठोर, बाणांनी दातांसारखा, धनुष्याने तोंड उघडलेला, भयावह आणि सैन्याचा संहार करणारा असताना, पांडवांनी त्याला कसे थांबवले?
अनर्हं पुरुषव्याघ्रं ह्रीमन्तमपराजितम् । पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि
मानवांमध्ये वाघासारखा, लाजाळू आणि अपराजित असलेला, ज्याला पडणे योग्य नव्हते, त्या वीराला कुंतीपुत्राने युद्धात कसा पाडला?
उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तमथेषुभिः
तो भयंकर धनुष्य आणि तिखट बाण हातात घेऊन, उत्तम रथावर उभा राहून, शत्रूंच्या श्रेष्ठांच्या मस्तकांना बाणांनी भेदत असताना, पांडवांनी त्याचा सामना कसा केला?
पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे । कालाग्निमिव दुर्धर्षं समचेष्टत नित्यशः
पांडवांच्या त्या मोठ्या सैन्याला युद्धासाठी सज्ज पाहून, तो नेहमीच त्यांच्या मध्ये जणू काळाग्नीप्रमाणे संचार करत होता.
परिकृष्य स सेनां तु दशरात्रमनीकहा । दगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
त्या सैन्याला दहा रात्रीपर्यंत खेचून, त्या सैन्यविनाशकाने अत्यंत कठीण कार्य केले आणि दिवसाच्या शेवटी सूर्य जसा जाळतो तसा जाळून टाकले.
यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं क्षिपन् । जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः
तो कोण होता, जो इंद्रासारखा, न थांबणारा बाणांचा पाऊस पाडत, दहा दिवसांत युद्धात कोट्यवधी योद्ध्यांना मारून टाकला?
स शेते निहतो भूमौ वातभुग्न इव द्रुमः । मम दुर्मन्त्रितेनाजौ यथा नार्हति भारतः
तो आता वाऱ्याने मोडलेल्या झाडासारखा भूमीवर पडला आहे, माझ्या चुकीच्या सल्ल्यामुळे, जसा त्याला पडणे योग्य नव्हते, हे भारत.
कथं शान्तनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी । प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम्
शांतनूच्या पुत्राला पाहून, पांडवांच्या सैन्याने तिथे भीमासारख्या पराक्रमी भीष्मावर प्रहार का केला नाही?
कथं भीष्मेण संग्रामं प्राकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः। कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति सञ्जय
पांडुपुत्रांनी भीष्माशी कसा युद्ध केला, आणि द्रोण जिवंत असताना भीष्माने विजय का मिळवला नाही, संजया?
कृपे सन्निहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा। भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः
क्रुपाचार्य आणि भरद्वाजपुत्र तिथे असताना, प्रहारात श्रेष्ठ असलेल्या भीष्माचा अंत कसा झाला?
कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना। भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरासदः
देवतांनाही जिंकता न येणारा भीष्म, त्या पंचाळराजकुमार शिखंडीने, जो अतिरथी होता, युद्धात कसा मारला?
यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् । अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम्
जो नेहमीच जमदग्नीपुत्र परशुरामाशी युद्धात स्पर्धा करायचा, ज्याला परशुरामही जिंकू शकले नाहीत, आणि ज्याचा पराक्रम इंद्रासारखा होता—
तं हतं समरे भीष्मं महारथकुलोदितम् । सञ्जयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे
संजया, त्या महान रथींच्या वंशातील भीष्म वीर युद्धात कसा मारला गेला, ते मला सांग, कारण आम्हाला काहीही समाधान मिळत नाही.
मामकाः के महेष्वासा नाजहुः सञ्जयाच्युतम् । दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन्
माझ्या मोठ्या धनुर्धारींपैकी कोणते वीर अच्युताला सोडून गेले नाहीत, संजया, आणि दुर्योधनाच्या आज्ञेने कोणत्या वीरांनी त्याला वेढले?
यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः । कच्चित्ते कुरवः सर्वे नाजहुः सञ्जयाच्युतम्
सर्व पांडव, ज्यांची कवचं फाटली होती, भीष्माजवळ आले, संजय, मी तुला विचारतो—कौरवांनी श्रीकृष्णाला सोडून दिलं नव्हतं ना?
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मुदृढं मम। यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते
माझं हृदय खरंच दगडासारखं कठीण असावं, कारण माणसांत वाघ असलेल्या भीष्माचा मृत्यू ऐकूनही ते तुटत नाही.
यस्मिन्सत्यं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे । अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि
ज्याच्यात सत्य, बुद्धी आणि नीती होती, जो भरतवंशातील श्रेष्ठ, अपरिमित आणि अदम्य होता—तो युद्धात कसा पडला?
मौर्वीघोषस्तनयुत्नुः पृषत्कपृषतो महान् । धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः
त्याच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा मोठा आवाज, बाणांवर बाण आदळल्याचा गडगडाट, आणि धनुष्याचा घनगंभीर नाद—सर्व काही जणू मोठ्या मेघाचा गडगडाटच वाटायचा.
योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान्। निघ्नन्परथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत्
ज्याने कुंतीपुत्र, पांचाळ आणि सृंजयांवर बाणांचा पाऊस पाडला, आणि शत्रूंच्या रथांना जणू वज्रधारी देवाने दानवांना मारावं तसं उध्वस्त केलं—
इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्रहं दुरासदम् । कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं चलमप्लवम्
तो शस्त्रास्त्रांचा भयंकर आणि रोखता न येणारा महासागर, ज्याच्या लाटा म्हणजे बाण, ज्याला ना काठ, ना बेट, ना थांबा, ना आश्रय—