अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ। श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः
हे राजन, विभावसु हा तेजस्वी पक्षी पंचावन्न हजार योजनांची रुंदी असलेला आहे आणि तो अत्यंत तेजस्वी म्हणून प्रसिद्ध आहे.
एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत । स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया
हे भारत, सूर्याचे हे माप येथे सांगितले आहे; आणि राहू आपल्या मोठ्या देहाने योग्य वेळी हे दोन्ही झाकतो.
चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः । इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा
हे राजन, चंद्र आणि सूर्य यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे. हे सर्व तुला, शास्त्रदृष्टीने विचारल्यावर, समजावून सांगितले आहे.
सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि । यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत्
सर्व काही जसे आहे तसे सांगितले आहे; म्हणून तू मनःशांती मिळव. मी जसे सांगितले तसेच हे जग आणि त्यातील सर्व निर्मिती आहे.
तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति। श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम्
म्हणून, कुरुपुत्रा, आपल्या पुत्र दुर्योधनाबद्दल मनात धैर्य ठेव. हे सर्व ऐकल्यावर, भारतश्रेष्ठ, या भूमीविषयक विभागात तुझे मन शांत होईल.
श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते
राजा जर असा शास्त्र सांगितलेले ऐकतो, तर तो श्रीमंत, सिद्ध आणि सज्जनांचा मान्य होतो; त्याचे आयुष्य, बळ, कीर्ती आणि तेज वाढते.
यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः । प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः
जो कोणी, हे पृथ्वीचे रक्षण करणारा, हे पर्व भक्तीने ऐकतो, त्याचे पितर आणि आजोबा त्याच्यावर प्रसन्न होतात.
इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम्। पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि
ही भारतभूमी, जिथे आपण राहतो, पूर्वजांनी पुण्यवान म्हणून स्थापलेली आहे; हे सर्व तू आता ऐकले आहेस.
अथ गावल्गणिर्विद्वान्संयुगादेत्य भारत। प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित्
तेव्हा, भारत, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा आणि भूतकाळ, वर्तमान, भविष्य जाणणारा विद्वान गावल्गण युद्धभूमीतून आला.
ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दुःखितः । आचष्ट निहतं भीष्मं भरतानां पितामहम्
तो दुःखी मनाने ध्यानस्थ धृतराष्ट्राजवळ पटकन गेला आणि त्याने भारतांच्या पितामह भीष्म मारला गेला आहे, असे सांगितले.
सञ्जयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ। हतो भीष्मः शान्तनवो भरतानां पितामहः
महाराज, मी संजय आहे. आपल्याला नमस्कार, भारतांमधील श्रेष्ठ. शांतनूंचा पुत्र आणि भारतांचा पितामह भीष्म मारला गेला आहे.
ककुदं सर्वयोधानां धाम सर्वधनुष्मताम्। शरतल्पगतः सोऽद्य शेते कुरुपितामहः
सर्व योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व धनुर्धारकांचा आधार, कुरूंचे पितामह आज बाणांच्या शय्येवर पडले आहेत.
यस्य वीर्यं समाश्रित्य द्यूतं पुत्रस्तवाकरोत्। स शेते निहतो राजन्संख्ये भीष्मः शिखण्डिना
ज्याच्या शौर्यावर विश्वास ठेवून तुमच्या मुलाने जुगार खेळला, तो भीष्म राजन, शिखंडीने युद्धात मारला आहे.
यः सर्वान्पृथिवीपालान्समवेतान्महामृधे । जिगायैकरथेनैव काशिपुर्यां महारथः
जो एकट्याने आपल्या रथावर बसून काशीमध्ये एकत्र जमलेल्या सर्व पृथ्वीच्या राजांना मोठ्या युद्धात हरवला, तो महान रथी—
जामदग्न्यं रणे रामं योऽयुध्यदपसंभ्रमः । न हतो जामदग्न्येन स हतोऽद्य शिखण्डिना
ज्याने रणांगणात जमदग्नीपुत्र रामाशी निर्भयपणे लढा दिला आणि ज्याला रामानेही मारू शकले नाही, तो आज शिखंडीने मारला आहे.
महेन्द्रसदृशः शौर्ये स्थैर्ये च हिमवानिव । समुद्र इव गाम्भीर्यो सहिष्णुत्वे धरासमः
शौर्यात तो इंद्रासारखा, स्थैर्यात हिमालयासारखा, गडदपणात समुद्रासारखा आणि सहनशीलतेत पृथ्वीइतका होता.
शरदंष्ट्रो धनुर्वक्रः खङ्गिजिह्वो दुरासदः। नरसिंहः पिता तेऽद्य पाञ्चाल्येन निपातितः
शरद ऋतूप्रमाणे दात, वाकडा धनुष्य, तलवारीसारखी जीभ, आणि कोणालाही जिंकता न येणारा, असा तुमचा वडील, नरसिंह, आज द्रुपदपुत्राने पाडला आहे.
पाण्डवानां महासैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे। प्रावेपत भयोद्विग्नं सिंह दृष्ट्वेव गोगणः
युद्धात तो उभा राहिला की, पांडवांचे मोठे सैन्य त्याला पाहून, जसे गायींचा कळप सिंहाला पाहून घाबरतो, तसे थरथर कापू लागले.
परिरक्ष्य स सेनां ते दशरात्रमनीकहा । जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
त्याने तुमचे सैन्य दहा दिवस रक्षण केले, अनेक तुकड्या नष्ट केल्या, अतिशय कठीण कृत्य केले आणि सूर्याप्रमाणे अस्तास गेला.
यः स शक्र इवाक्षोभ्यो वर्षन्बाणान्सहस्रशः। जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः
जो इंद्रासारखा अढळ, हजारो बाणांचा वर्षाव करणारा, त्याने दहा दिवसांच्या युद्धात कोटी योद्धे मारले.
स शेते निहतो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः। तव दुर्मन्त्रिते राजन्यथा नार्हः स भारत
तो आता जमिनीवर वाऱ्याने मोडलेल्या झाडासारखा पडला आहे, राजन, तुमच्या चुकीच्या सल्ल्यामुळे, जरी त्याला असा अंत मिळायला नको होता.
कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना। कथं रथार्त्स न्यपतित्पिता मे वासवोपमः
कुरूंचा वृषभ भीष्म शिखंडीने कसा मारला? माझे वडील, इंद्रासारखे, रथावरून कसे पडले?
कथमाचक्ष्व मे योधा हीना भीष्मेण संजय । बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा
संजया, बलाढ्य, देवासारखा, मोठ्या शक्तीचा, वडिलांच्या हितासाठी ब्रह्मचारी असलेल्या भीष्माशिवाय योद्ध्यांनी काय केले, ते मला सांग.
तस्मिन्हते महाप्राज्ञे महेष्वासे महाबले । महासत्वे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तव
तो महान, बुद्धिमान, मोठ्या भुजांचा, बलवान, दृढ, नरव्याघ्र मारला गेला तेव्हा तुझे मन कसे होते?
आर्तिं परामाविशति मनः शंससि मे हतम् । कुरूणामृषभं वीरमकम्पं पुरुषर्षभम्
तू मला सांगतोस की, कुरूंचा वृषभ, धैर्यवान, वीर, अढळ पुरुषांचा श्रेष्ठ मारला गेला आहे, आणि माझे मन अत्यंत दुःखाने भरून गेले आहे.
के तं यान्तमनुप्राप्ताः के वास्यसन्पुरोगमाः। केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽन्ववर्तन्त सञ्जय
तो निघून जात असताना कोण त्याच्याजवळ गेले? कोण त्याच्या पुढे गेले? कोण तिथेच थांबले, कोण मागे वळले आणि कोण त्याच्या मागे गेले, संजया?
के शूरा रथशार्दूलमद्भुतं क्षत्रियर्षभम् । तथाऽनीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः
हे रथांमध्ये वाघासारख्या वीरांपैकी कोणत्या शूरांनी त्या अद्भुत क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वीराचा पाठलाग केला, जेव्हा तो झपाट्याने सैन्यात घुसत होता?
यस्तमोर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा । सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत्
तो कोण होता, जो शत्रूंचा नाश करणारा, सूर्य जसा अंधार दूर करतो तसा, शत्रूंमध्ये भीती पसरवणारा आणि ज्याचा तेज हजार किरणांसारखा होता?
अकरोद्दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुतेषु यः । ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन्
पांडुपुत्रांमध्ये रणांगणात जे कठीण कार्य केले, सैन्याचा संहार करत असताना, त्याला थांबवण्यासाठी कोणांनी त्याला वेढले?
कृतिनं तं दुराधर्षं सञ्जयास्य त्वमन्तिके । कथं शान्तनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन्
संजया, तुझ्या जवळ असताना, शांतनूचा तो अपराजेय आणि कुशल पुत्र युद्धात पांडवांनी कसा रोखला?