असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि
हे वारे अगणित आहेत, ते नेहमीच सर्व दिशांना, वर, खाली आणि आडवे असे फिरत राहतात. या सर्व दिशांतून वारे वाहतात.
असंबद्धा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः । पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकसद्भिर्महाप्रभैः
हे वारे जर आवरले नाहीत, तर त्या दिशांच्या हत्ती आपल्या कमळासारख्या सोंडांनी, मोठ्या आणि तेजस्वी देहाने त्यांना थांबवतात.
शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुञ्चन्ति नित्यशः । श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः । आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः
पण हे हत्ती पुन्हा पुन्हा, श्वास घेताना, शेकडो मार्गांनी हे वारे सोडतात. त्या दिशांच्या हत्तींकडून सोडले गेलेले हे वारे पुन्हा येतात आणि त्यामुळे सगळ्या जीवांचे अस्तित्व टिकून राहते.
परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया सञ्जय कीर्तितः। दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि सञ्जय
संजया, तू या विशाल विश्वाचे फार सुंदर वर्णन केलेस; द्वीपांची रचना सांगितली आहेस. आता उत्तर दिशेचे वर्णन सांग.
उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः । स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः
हे राजन, द्वीपांचे वर्णन झाले आहे. आता, कुरुकुळातील श्रेष्ठ, स्वर्भानू या ग्रहाचे आणि त्याच्या मापाचे खरे स्वरूप ऐक.
परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः । योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै
स्वर्भानू हा ग्रह गोलाकार आहे, असे सांगितले जाते. त्याचा व्यास बारा हजार योजनांचा आहे.
परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ । षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा
त्याचा परिघ छत्तीस हजार आणि रुंदी साठ हजार आहे, असे विद्वान आणि प्राचीन ऋषी सांगतात.
चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः । विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम्
चंद्राचा व्यास अकरा हजार योजनांचा आहे, आणि त्याचा वर्तुळ त्रेचाळीस हजार योजनांचा आहे, हे कुरुकुळातील श्रेष्ठ.
एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः
शीतल किरणांचा तेजस्वी चंद्राचा व्यास एकुण एकावन्न हजार योजनांचा आहे.
सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन। विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशता समम्
कुरुकुळातील आनंदा, सूर्याचा व्यास आठ हजार आणि त्यात आणखी दोन हजार म्हणजे एकूण दहा हजार योजनांचा आहे. त्याचे वर्तुळ तीस हजार योजनांचे आहे.
अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ। श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः
हे राजन, विभावसु हा तेजस्वी पक्षी पंचावन्न हजार योजनांची रुंदी असलेला आहे आणि तो अत्यंत तेजस्वी म्हणून प्रसिद्ध आहे.
एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत । स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया
हे भारत, सूर्याचे हे माप येथे सांगितले आहे; आणि राहू आपल्या मोठ्या देहाने योग्य वेळी हे दोन्ही झाकतो.
चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः । इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा
हे राजन, चंद्र आणि सूर्य यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे. हे सर्व तुला, शास्त्रदृष्टीने विचारल्यावर, समजावून सांगितले आहे.
सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि । यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत्
सर्व काही जसे आहे तसे सांगितले आहे; म्हणून तू मनःशांती मिळव. मी जसे सांगितले तसेच हे जग आणि त्यातील सर्व निर्मिती आहे.
तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति। श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम्
म्हणून, कुरुपुत्रा, आपल्या पुत्र दुर्योधनाबद्दल मनात धैर्य ठेव. हे सर्व ऐकल्यावर, भारतश्रेष्ठ, या भूमीविषयक विभागात तुझे मन शांत होईल.
श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते
राजा जर असा शास्त्र सांगितलेले ऐकतो, तर तो श्रीमंत, सिद्ध आणि सज्जनांचा मान्य होतो; त्याचे आयुष्य, बळ, कीर्ती आणि तेज वाढते.
यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः । प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः
जो कोणी, हे पृथ्वीचे रक्षण करणारा, हे पर्व भक्तीने ऐकतो, त्याचे पितर आणि आजोबा त्याच्यावर प्रसन्न होतात.
इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम्। पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि
ही भारतभूमी, जिथे आपण राहतो, पूर्वजांनी पुण्यवान म्हणून स्थापलेली आहे; हे सर्व तू आता ऐकले आहेस.
अथ गावल्गणिर्विद्वान्संयुगादेत्य भारत। प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित्
तेव्हा, भारत, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा आणि भूतकाळ, वर्तमान, भविष्य जाणणारा विद्वान गावल्गण युद्धभूमीतून आला.
ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दुःखितः । आचष्ट निहतं भीष्मं भरतानां पितामहम्
तो दुःखी मनाने ध्यानस्थ धृतराष्ट्राजवळ पटकन गेला आणि त्याने भारतांच्या पितामह भीष्म मारला गेला आहे, असे सांगितले.
सञ्जयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ। हतो भीष्मः शान्तनवो भरतानां पितामहः
महाराज, मी संजय आहे. आपल्याला नमस्कार, भारतांमधील श्रेष्ठ. शांतनूंचा पुत्र आणि भारतांचा पितामह भीष्म मारला गेला आहे.
ककुदं सर्वयोधानां धाम सर्वधनुष्मताम्। शरतल्पगतः सोऽद्य शेते कुरुपितामहः
सर्व योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व धनुर्धारकांचा आधार, कुरूंचे पितामह आज बाणांच्या शय्येवर पडले आहेत.
यस्य वीर्यं समाश्रित्य द्यूतं पुत्रस्तवाकरोत्। स शेते निहतो राजन्संख्ये भीष्मः शिखण्डिना
ज्याच्या शौर्यावर विश्वास ठेवून तुमच्या मुलाने जुगार खेळला, तो भीष्म राजन, शिखंडीने युद्धात मारला आहे.
यः सर्वान्पृथिवीपालान्समवेतान्महामृधे । जिगायैकरथेनैव काशिपुर्यां महारथः
जो एकट्याने आपल्या रथावर बसून काशीमध्ये एकत्र जमलेल्या सर्व पृथ्वीच्या राजांना मोठ्या युद्धात हरवला, तो महान रथी—
जामदग्न्यं रणे रामं योऽयुध्यदपसंभ्रमः । न हतो जामदग्न्येन स हतोऽद्य शिखण्डिना
ज्याने रणांगणात जमदग्नीपुत्र रामाशी निर्भयपणे लढा दिला आणि ज्याला रामानेही मारू शकले नाही, तो आज शिखंडीने मारला आहे.
महेन्द्रसदृशः शौर्ये स्थैर्ये च हिमवानिव । समुद्र इव गाम्भीर्यो सहिष्णुत्वे धरासमः
शौर्यात तो इंद्रासारखा, स्थैर्यात हिमालयासारखा, गडदपणात समुद्रासारखा आणि सहनशीलतेत पृथ्वीइतका होता.
शरदंष्ट्रो धनुर्वक्रः खङ्गिजिह्वो दुरासदः। नरसिंहः पिता तेऽद्य पाञ्चाल्येन निपातितः
शरद ऋतूप्रमाणे दात, वाकडा धनुष्य, तलवारीसारखी जीभ, आणि कोणालाही जिंकता न येणारा, असा तुमचा वडील, नरसिंह, आज द्रुपदपुत्राने पाडला आहे.
पाण्डवानां महासैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे। प्रावेपत भयोद्विग्नं सिंह दृष्ट्वेव गोगणः
युद्धात तो उभा राहिला की, पांडवांचे मोठे सैन्य त्याला पाहून, जसे गायींचा कळप सिंहाला पाहून घाबरतो, तसे थरथर कापू लागले.
परिरक्ष्य स सेनां ते दशरात्रमनीकहा । जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
त्याने तुमचे सैन्य दहा दिवस रक्षण केले, अनेक तुकड्या नष्ट केल्या, अतिशय कठीण कृत्य केले आणि सूर्याप्रमाणे अस्तास गेला.
यः स शक्र इवाक्षोभ्यो वर्षन्बाणान्सहस्रशः। जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः
जो इंद्रासारखा अढळ, हजारो बाणांचा वर्षाव करणारा, त्याने दहा दिवसांच्या युद्धात कोटी योद्धे मारले.