तत्र नित्यं प्रभवति स्वयं देवः प्रजापतिः । तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः
तिथे देव प्रजापती नेहमी स्वतः वास करतो; सर्व देव आणि महर्षी त्याची नेहमी सेवा करतात.
वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप। जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत
लोक त्याची मनापासून आणि वाणीने भक्तीपूर्वक पूजा करतात, हे जनाधिपती; जंबूद्वीपातून विविध प्रकारची रत्ने उत्पन्न होतात.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुसत्तम। ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, कुरुकुळातील श्रेष्ठ, लोक ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम यावरच आपले जीवन जगतात.
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः। एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत। उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते
तेथे आरोग्य आणि आयुष्य मागील द्वीपांपेक्षा दुप्पट असते, हे भारत; आणि त्या प्रत्येक द्वीपात एकच समाज असतो, आणि तिथे एकच धर्म आढळतो.
ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः । द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा
स्वतः प्रजापती, दंड उचलून, हे महराजा, या सर्व द्वीपांचे नेहमी रक्षण करतो.
स राजा स शिवो राजन्स पिता प्रतितामहः । गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः
तोच राजा, तोच शिव, तोच सर्वांचा पिता आणि आजोबा आहे; तो लोकांचे, मूर्ख असोत वा बुद्धिमान, सर्वांचे रक्षण करतो, हे नरश्रेष्ठ.
भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् । सिद्धमेव महाबाहो तद्धि भुञ्जन्ति नित्यदा
तेथे, कौर्व्य, लोकांसाठी अन्न आपोआप तयार होते; हे महाबाहो, ते अन्न नेहमी सिद्ध असते आणि सर्वजण त्याचा रोज आस्वाद घेतात.
ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः। चतुरश्र महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम्
त्यापुढे 'समा' नावाचा प्रदेश आहे, जो सर्व प्राण्यांचे निवासस्थान आहे; तो चौरस आकाराचा आहे, हे महराजा, आणि त्याचा परिघ त्रेतीस आहे.
तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः। दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः
तिथे, कौर्व्य, चार दिशा-हत्ती उभे आहेत, जे सर्व लोकांत मान्य आहेत, हे भारतश्रेष्ठ—वामन, ऐरावत आणि इतर.
सुप्रतीकस्तदा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः। तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे
त्यात सुप्रतीक नावाचा हत्ती आहे, राजन, ज्याचे तोंड फाटलेले आणि मोठे आहे; त्याचे मोजमाप मी येथे सांगू शकत नाही.
असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि
हे वारे अगणित आहेत, ते नेहमीच सर्व दिशांना, वर, खाली आणि आडवे असे फिरत राहतात. या सर्व दिशांतून वारे वाहतात.
असंबद्धा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः । पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकसद्भिर्महाप्रभैः
हे वारे जर आवरले नाहीत, तर त्या दिशांच्या हत्ती आपल्या कमळासारख्या सोंडांनी, मोठ्या आणि तेजस्वी देहाने त्यांना थांबवतात.
शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुञ्चन्ति नित्यशः । श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः । आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः
पण हे हत्ती पुन्हा पुन्हा, श्वास घेताना, शेकडो मार्गांनी हे वारे सोडतात. त्या दिशांच्या हत्तींकडून सोडले गेलेले हे वारे पुन्हा येतात आणि त्यामुळे सगळ्या जीवांचे अस्तित्व टिकून राहते.
परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया सञ्जय कीर्तितः। दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि सञ्जय
संजया, तू या विशाल विश्वाचे फार सुंदर वर्णन केलेस; द्वीपांची रचना सांगितली आहेस. आता उत्तर दिशेचे वर्णन सांग.
उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः । स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः
हे राजन, द्वीपांचे वर्णन झाले आहे. आता, कुरुकुळातील श्रेष्ठ, स्वर्भानू या ग्रहाचे आणि त्याच्या मापाचे खरे स्वरूप ऐक.
परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः । योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै
स्वर्भानू हा ग्रह गोलाकार आहे, असे सांगितले जाते. त्याचा व्यास बारा हजार योजनांचा आहे.
परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ । षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा
त्याचा परिघ छत्तीस हजार आणि रुंदी साठ हजार आहे, असे विद्वान आणि प्राचीन ऋषी सांगतात.
चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः । विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम्
चंद्राचा व्यास अकरा हजार योजनांचा आहे, आणि त्याचा वर्तुळ त्रेचाळीस हजार योजनांचा आहे, हे कुरुकुळातील श्रेष्ठ.
एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः
शीतल किरणांचा तेजस्वी चंद्राचा व्यास एकुण एकावन्न हजार योजनांचा आहे.
सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन। विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशता समम्
कुरुकुळातील आनंदा, सूर्याचा व्यास आठ हजार आणि त्यात आणखी दोन हजार म्हणजे एकूण दहा हजार योजनांचा आहे. त्याचे वर्तुळ तीस हजार योजनांचे आहे.
अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ। श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः
हे राजन, विभावसु हा तेजस्वी पक्षी पंचावन्न हजार योजनांची रुंदी असलेला आहे आणि तो अत्यंत तेजस्वी म्हणून प्रसिद्ध आहे.
एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत । स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया
हे भारत, सूर्याचे हे माप येथे सांगितले आहे; आणि राहू आपल्या मोठ्या देहाने योग्य वेळी हे दोन्ही झाकतो.
चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः । इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा
हे राजन, चंद्र आणि सूर्य यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला आहे. हे सर्व तुला, शास्त्रदृष्टीने विचारल्यावर, समजावून सांगितले आहे.
सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि । यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत्
सर्व काही जसे आहे तसे सांगितले आहे; म्हणून तू मनःशांती मिळव. मी जसे सांगितले तसेच हे जग आणि त्यातील सर्व निर्मिती आहे.
तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति। श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम्
म्हणून, कुरुपुत्रा, आपल्या पुत्र दुर्योधनाबद्दल मनात धैर्य ठेव. हे सर्व ऐकल्यावर, भारतश्रेष्ठ, या भूमीविषयक विभागात तुझे मन शांत होईल.
श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते
राजा जर असा शास्त्र सांगितलेले ऐकतो, तर तो श्रीमंत, सिद्ध आणि सज्जनांचा मान्य होतो; त्याचे आयुष्य, बळ, कीर्ती आणि तेज वाढते.
यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः । प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः
जो कोणी, हे पृथ्वीचे रक्षण करणारा, हे पर्व भक्तीने ऐकतो, त्याचे पितर आणि आजोबा त्याच्यावर प्रसन्न होतात.
इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम्। पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि
ही भारतभूमी, जिथे आपण राहतो, पूर्वजांनी पुण्यवान म्हणून स्थापलेली आहे; हे सर्व तू आता ऐकले आहेस.
अथ गावल्गणिर्विद्वान्संयुगादेत्य भारत। प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य भूतभव्यभविष्यवित्
तेव्हा, भारत, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा आणि भूतकाळ, वर्तमान, भविष्य जाणणारा विद्वान गावल्गण युद्धभूमीतून आला.
ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दुःखितः । आचष्ट निहतं भीष्मं भरतानां पितामहम्
तो दुःखी मनाने ध्यानस्थ धृतराष्ट्राजवळ पटकन गेला आणि त्याने भारतांच्या पितामह भीष्म मारला गेला आहे, असे सांगितले.