प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय
तू मापे जाणणारा आहेस, म्हणून मला पृथ्वीचे सर्व बाजूंनी माप पूर्णपणे सांग, आणि तिची अरण्येही सांग, संजया.
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात्। जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः
राजा, ज्ञानी लोक म्हणतात की या जगात असलेली सर्व वस्तू पाच महाभूतांनी बनलेल्या आहेत.
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च। गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः
पृथ्वी, पाणी, वारा, अग्नी आणि आकाश—हे सर्व गुणांच्या सूक्ष्मतेनुसार मांडले आहेत, आणि त्यात पृथ्वी सर्वात महत्त्वाची आहे.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि पाचवा—गंध; हे सर्व पृथ्वीचे गुण आहेत असं ऋषी, जे तत्त्व जाणतात, ते सांगतात.
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः । शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु
राजा, पाण्यात चार गुण आहेत—त्यात गंध नसतो; अग्नीचे तीन गुण आहेत—ध्वनी, स्पर्श आणि रूप; वाऱ्यात दोन—ध्वनी आणि स्पर्श; आणि आकाशात फक्त ध्वनी असतो.
एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु। वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः
राजा, हे पाच गुण पाच महाभूतांमध्ये असतात; आणि त्यातच सर्व जगातील सजीवांचा आधार असतो.
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा
जेव्हा या गुणांमध्ये समता असते, तेव्हा ते एकमेकांवर प्रभाव टाकत नाहीत.
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् । तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा
पण जेव्हा ते एकमेकांत असमतोलात जातात, तेव्हा देहधारी जीव जन्म घेतात आणि मरतात—याशिवाय कधीच नाही.
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
ते गुण एकामागोमाग नष्ट होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; त्यांची रूपे सर्व प्रकारे मोजता येणार नाहीत—हीच त्यांची दैवी प्रकृती आहे.
तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे तिथे पाचही भूतांचे मिश्रण दिसते; माणसे त्यांची मापे आपल्या बुद्धीने ठरवतात.
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
जे भाव विचारातही येऊ शकत नाहीत, ते तर्काने सिद्ध करता येत नाहीत; जे निसर्गापलीकडे आहे, तेच अचिंत्याचे लक्षण आहे.
सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन। परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः
कुरुनंदना, आता मी तुला सुदर्शन द्वीप सांगतो—तो गोल आहे, राजन, आणि तो चक्रासारखा मांडलेला आहे.
नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः । पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा
तो नद्यांच्या जाळ्यांनी आणि ढगांसारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे, सुंदर आणि विविध आकारांच्या नगरांनी व प्रदेशांनी भरलेला आहे.
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् । लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः
तो फुलाफळांनी भरलेल्या झाडांनी, धनधान्याने समृद्ध आहे, आणि चहूबाजूंनी खाऱ्या समुद्राने वेढलेला आहे.
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले
जसा मनुष्य आरशात आपलं मुख पाहतो, तसाच सुदर्शन द्वीप चंद्राच्या मंडळात दिसतो.
द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् । द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्। सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः
त्यापुढे त्याच्या दुप्पट आकाराचा प्लक्ष द्वीप आहे; त्याच्या दुप्पट शाल्मली मोठा आहे; त्याच्या दुप्पट पिप्पल आहे; आणि त्याच्या दुप्पट कुश द्वीप आहे, जो सर्व औषधींनी भरलेला आणि पर्वतांनी वेढलेला आहे.
आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते। ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु
पाण्यापलीकडे अजून काही तत्त्वे जाणून घ्यायची आहेत; उरलेलं मी थोडक्यात सांगतो. आता दुसरं एक सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.
मेरोरथोत्तरं पार्श्वं पूर्वं चाचक्ष्व संजय। निखिलेन महाबुद्धे माल्यवन्तं च पर्वतम्
संजया, मेरूच्या उत्तरेकडील बाजूचं आणि पूर्वेकडील बाजूचंही वर्णन कर, आणि त्या भागातील मालयवत पर्वताचंही सविस्तर सांग.
दक्षिणेन तु नीलस्य मेरोः पार्श्वे तथोत्तरे। उत्तराः कुरवो राजन्पुण्याः सिद्धनिषेविताः
राजा, नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि मेरूच्या उत्तरेकडील बाजूला हे उत्तरेकडील कुरू लोक वसले आहेत, जे पवित्र असून सिद्ध लोकांनी वास केलेले आहेत.
तत्र वृक्षा मधुफला नित्यपुष्पफलोपगाः। पुष्पाणि च सुगन्धीनि रसवन्ति फलानि च
त्या ठिकाणी झाडांना मधासारखी गोड फळं लागतात, ती नेहमी फुलांनी आणि फळांनी बहरलेली असतात; तिथली फुलं सुगंधी आणि फळं रसाळ असतात.
सर्वकामफलास्तत्र केचिद्वृक्षा जनाधिप । अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र नराधिप
माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, तिथे काही झाडं सर्व इच्छित फळं देतात; आणि काही झाडांना 'दूध देणारी' असं नाव आहे.
ये क्षरन्ति सदा क्षीरं षड्रसं चामृपोतमम् । वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च
ती झाडं नेहमी सहा प्रकारच्या चवीचं आणि अमृतासारखं उत्तम दूध देतात; त्यांच्या फळांतून वस्त्रं आणि दागिनेही मिळतात.
सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका । सर्वर्तुसुखसंस्पर्शा निष्पङ्का च जनाधिप । पुष्करिष्यः शुभास्तत्र सुखस्पर्शा मनोरमाः
राजा, तिथली सगळी भूमी रत्नांनी बनलेली आहे, आणि बारिक सोन्याच्या वाळूने भरलेली आहे; सर्व ऋतूंमध्ये स्पर्शाला सुखद, मळमुक्त आहे; तिथे सुंदर, सुखद आणि मनमोहक कमळाच्या तलाव आहेत.
देवलोकच्युताः सर्वे जायन्ते तत्र मानवाः। शुक्लाभिजनसंयन्नाः सर्वे सुप्रियदर्शनाः
तिथे जन्मणारे सर्व लोक देवांच्या लोकातून आलेले असतात; ते सगळे उच्च कुळातले आणि फारच सुंदर दिसणारे असतात.
मिथुनानि च जायन्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः। तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्त्यमृतसन्निभम्
तिथे जोडपी जन्माला येतात, आणि स्त्रिया अप्सरांसारख्या सुंदर असतात; त्या दूध देणाऱ्या झाडांचं अमृतासारखं दूध पितात.
मिथुनं जायते काले समं तच्च प्रवर्धते। तुल्यरूगुणोपेतं समवेषं तथैव च
जोडपं एकाच वेळी जन्माला येतात आणि एकत्र वाढतात; त्यांचं रूप, गुण आणि वेश सर्व सारखंच असतं.
एवमेवानुरूपं च चक्रवाकसमं विभो । निरापगाम ते लोका नित्यं मुदितमानसाः
त्यांचं एकमेकांशी जुळणं अगदी चक्रवाक पक्ष्यांसारखं असतं; त्यांचा प्रदेश दुःखरहित असून, त्यांची मनं नेहमी आनंदी असतात.
दशवर्षसहस्राणि शशवर्षशतानि च । जीवन्ति ते महाराज न चान्योन्यं जहत्युत
महामहाराज, ते लोक दहा हजार वर्षं आणि शंभर चंद्रवर्षं जगतात; आणि कधीच एकमेकांना सोडत नाहीत.
भारुण्डा नाम शकुनास्तीक्ष्णतुण्डा महाबलाः । तान्निर्हरन्तीह मृतान्दरीषु प्रक्षिपन्ति च
तिथे भारुंड नावाचे पक्षी असतात, ज्यांची चोच तीक्ष्ण आणि बळ प्रचंड असतं; ते मृत लोकांना उचलून गुहांमध्ये टाकतात.
उत्तराः कुरवो राजन्व्याख्यातास्ते समासतः। मेरोः पार्श्वमहं पूर्वं वक्ष्याम्यथ यथातथम्
राजा, या उत्तरेकडील कुरू लोकांचं मी थोडक्यात वर्णन केलं; आता मी मेरूच्या पूर्वेकडील बाजूचं खरेखुरं वर्णन सांगतो.