ग्राम्याणां पुरुषाः श्रेष्ठाः सिंहाश्चारण्यवासिनाम् । सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनोपजीवनम्
गावातील प्राण्यांमध्ये माणूस श्रेष्ठ आहे; जंगलातील प्राण्यांमध्ये सिंह श्रेष्ठ आहे; आणि सर्व सजीव एकमेकांवरच जगतात.
उद्भिञ्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः । वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः
न चालणारे सजीव म्हणजे जमिनीतून उगवणारे; त्यांचे पाच प्रकार आहेत—झाडे, झुडपे, वेल, साल असलेले आणि गवत.
तेषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पञ्चसु । चतुर्विशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता
पाच महाभूतांमध्ये एकोणवीस प्रकार सांगितले आहेत; पण गायत्री चोवीस प्रकारांची मानली जाते आणि ती जगात मान्य आहे.
य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति
जो मनुष्य ही पुण्य गायत्री सर्व गुणांसह आणि खरी समजून जाणतो, तो भरतश्रेष्ठ, या जगात कधीही नष्ट होत नाही.
अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः । सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा
जंगलात राहणारे सात आणि गावात राहणारे सात असे प्राणी आहेत; सिंह, वाघ, रानडुक्कर, म्हैस, हत्ती वगैरे जंगलात राहतात.
ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप । गौरजाविमनुष्याश्च अश्वाश्वतरगर्दभाः
राजा, अस्वल आणि माकड हेही त्या सात जंगलातील प्राण्यांमध्ये येतात; गायी, शेळ्या, माणसे, घोडे, खच्चर आणि गाढवे हे गावातील प्राण्यांमध्ये येतात.
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः । एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश
हे सात पाळीव प्राणी ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत; अशा प्रकारे, राजा, पाळीव आणि वन्य मिळून चौदा प्राणी आहेत.
भूमौ च जायते सर्वं भूमौ सर्वं विनश्यति । भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव सनातनम्
सर्व काही पृथ्वीवर जन्मते आणि सर्व काही पृथ्वीमध्येच नष्ट होते; पृथ्वी ही सर्व सजीवांची आधार आहे आणि तीच सनातन आहे.
यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्रातिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम्
ज्याच्याकडे भूमी आहे, त्याच्याकडे सगळं जग आहे—स्थावर आणि जंगम सगळं. या भूमीसाठी राजे अतिशय लोभाने एकमेकांचा नाश करतात.
नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः
संजया, मला नद्यांची आणि पर्वतांची नावे सांग, तसेच वेगवेगळ्या प्रदेशांची आणि या पृथ्वीवर राहणाऱ्या सर्व लोकांचीही नावे सांग.
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या मम सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय
तू मापे जाणणारा आहेस, म्हणून मला पृथ्वीचे सर्व बाजूंनी माप पूर्णपणे सांग, आणि तिची अरण्येही सांग, संजया.
पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात्। जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः
राजा, ज्ञानी लोक म्हणतात की या जगात असलेली सर्व वस्तू पाच महाभूतांनी बनलेल्या आहेत.
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च। गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः
पृथ्वी, पाणी, वारा, अग्नी आणि आकाश—हे सर्व गुणांच्या सूक्ष्मतेनुसार मांडले आहेत, आणि त्यात पृथ्वी सर्वात महत्त्वाची आहे.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिःक
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि पाचवा—गंध; हे सर्व पृथ्वीचे गुण आहेत असं ऋषी, जे तत्त्व जाणतात, ते सांगतात.
चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः । शब्दः स्पर्शश्च वायौ द्वौ अकाशे शब्द एव तु
राजा, पाण्यात चार गुण आहेत—त्यात गंध नसतो; अग्नीचे तीन गुण आहेत—ध्वनी, स्पर्श आणि रूप; वाऱ्यात दोन—ध्वनी आणि स्पर्श; आणि आकाशात फक्त ध्वनी असतो.
एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु। वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः
राजा, हे पाच गुण पाच महाभूतांमध्ये असतात; आणि त्यातच सर्व जगातील सजीवांचा आधार असतो.
अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा
जेव्हा या गुणांमध्ये समता असते, तेव्हा ते एकमेकांवर प्रभाव टाकत नाहीत.
यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् । तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा
पण जेव्हा ते एकमेकांत असमतोलात जातात, तेव्हा देहधारी जीव जन्म घेतात आणि मरतात—याशिवाय कधीच नाही.
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । सर्वाम्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
ते गुण एकामागोमाग नष्ट होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; त्यांची रूपे सर्व प्रकारे मोजता येणार नाहीत—हीच त्यांची दैवी प्रकृती आहे.
तत्रतत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे तिथे पाचही भूतांचे मिश्रण दिसते; माणसे त्यांची मापे आपल्या बुद्धीने ठरवतात.
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम्
जे भाव विचारातही येऊ शकत नाहीत, ते तर्काने सिद्ध करता येत नाहीत; जे निसर्गापलीकडे आहे, तेच अचिंत्याचे लक्षण आहे.
सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन। परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः
कुरुनंदना, आता मी तुला सुदर्शन द्वीप सांगतो—तो गोल आहे, राजन, आणि तो चक्रासारखा मांडलेला आहे.
नदीजालप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः । पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा
तो नद्यांच्या जाळ्यांनी आणि ढगांसारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे, सुंदर आणि विविध आकारांच्या नगरांनी व प्रदेशांनी भरलेला आहे.
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् । लवणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः
तो फुलाफळांनी भरलेल्या झाडांनी, धनधान्याने समृद्ध आहे, आणि चहूबाजूंनी खाऱ्या समुद्राने वेढलेला आहे.
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले
जसा मनुष्य आरशात आपलं मुख पाहतो, तसाच सुदर्शन द्वीप चंद्राच्या मंडळात दिसतो.
द्विरशस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिर्महान् । द्विरंशः पिप्पलस्तस्य द्विरंशश्च कुशो महान्। सर्वौषधिसमापन्नः पर्वतैः परिवारितः
त्यापुढे त्याच्या दुप्पट आकाराचा प्लक्ष द्वीप आहे; त्याच्या दुप्पट शाल्मली मोठा आहे; त्याच्या दुप्पट पिप्पल आहे; आणि त्याच्या दुप्पट कुश द्वीप आहे, जो सर्व औषधींनी भरलेला आणि पर्वतांनी वेढलेला आहे.
आपस्ततोऽन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते। ततोऽन्य उच्यते चायमेनं संक्षेपतः श्रृणु
पाण्यापलीकडे अजून काही तत्त्वे जाणून घ्यायची आहेत; उरलेलं मी थोडक्यात सांगतो. आता दुसरं एक सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.
मेरोरथोत्तरं पार्श्वं पूर्वं चाचक्ष्व संजय। निखिलेन महाबुद्धे माल्यवन्तं च पर्वतम्
संजया, मेरूच्या उत्तरेकडील बाजूचं आणि पूर्वेकडील बाजूचंही वर्णन कर, आणि त्या भागातील मालयवत पर्वताचंही सविस्तर सांग.
दक्षिणेन तु नीलस्य मेरोः पार्श्वे तथोत्तरे। उत्तराः कुरवो राजन्पुण्याः सिद्धनिषेविताः
राजा, नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि मेरूच्या उत्तरेकडील बाजूला हे उत्तरेकडील कुरू लोक वसले आहेत, जे पवित्र असून सिद्ध लोकांनी वास केलेले आहेत.
तत्र वृक्षा मधुफला नित्यपुष्पफलोपगाः। पुष्पाणि च सुगन्धीनि रसवन्ति फलानि च
त्या ठिकाणी झाडांना मधासारखी गोड फळं लागतात, ती नेहमी फुलांनी आणि फळांनी बहरलेली असतात; तिथली फुलं सुगंधी आणि फळं रसाळ असतात.