यदि चेच्छसि संग्रामं द्रुष्टुमेनं विशांपते । चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धमेतन्निशामया
राजाधिराज, तुला हे युद्ध पाहायचे असेल तर मी तुला डोळे देईन; आपल्या मुलांचे युद्ध नीट पाहा.
न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम
ब्रह्मर्षींच्या श्रेष्ठा, मला माझ्या नातलगांचा वध पाहायला अजिबात इच्छा नाही.
तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति। वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ
त्याला युद्ध पाहायचे नव्हते, पण ऐकायची इच्छा होती; म्हणून वरांचा स्वामी व्यासांनी संजयाला एक वर दिला.
एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति। एतस्य सर्वं संग्रामे न परोक्षं भविष्यति
राजा, हा संजय तुला हे युद्ध सांगेल; त्याच्यासाठी युद्धातील काहीही लपलेले राहणार नाही.
चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैव समन्वितः । कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति
राजा, संजयाला दिव्य दृष्टी मिळेल आणि तो तुला हे युद्ध सांगेल; त्याला सर्व काही माहीत असेल.
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि । मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः
ते उघड असो वा गुप्त, दिवस असो वा रात्र, किंवा मनातल्या मनात विचारले गेले असो — संजयाला ते सगळे कळेल.
नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः । गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते
त्याला कोणतेही शस्त्र इजा करणार नाही, थकवा त्रास देणार नाही; हा गावल्गणी संजय युद्धातून सुखरूप बाहेर पडेल.
अहं तु कीर्तिमेतेषां करूणां भरतर्षभ । पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः
पण हे भरतश्रेष्ठ, मी स्वतः या सर्वांचा आणि पांडवांचाही कीर्ती जगात सांगणार आहे; म्हणून तू दुःखी होऊ नकोस.
दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि । न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः
हे नरव्याघ्र, हे सर्व नशिबाने घडते आहे; तू शोक करू नकोस. जिथे धर्म आहे तिथेच विजय असतो.
एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रतितामहः । पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह
असे म्हणून कुरूंचे पितामह आणि पूज्य व्यास पुन्हा एकदा धृतराष्ट्र राजाला म्हणाले.
इह युद्धे महाराज भविष्यति महान्क्षयः । तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये
हे महराजा, या युद्धात मोठा संहार होणार आहे; आणि येथे अनेक भयावह शकुन मी पाहतो.
श्येना गृध्राश्च काकाश्च काङ्काश्च सहिता बकैः । संपतन्ति ध्वजाग्रेषु समवायांश्च कुर्वते
गरुड, गिधाडे, कावळे आणि बगळे, हे सर्व मिळून ध्वजांवर बसत आहेत आणि तिथेच एकत्र येत आहेत.
अभ्यग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः । क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनां
द्विज लोक युद्ध पाहताना आनंदाने उत्सुकतेने बघतात; हत्ती आणि घोड्यांचे मांस मांसाहारी प्राणी खातील.
कटाकटेति वाशन्तो भैरवा भयवेदिनः । कङ्काः क्रोशन्ति मध्याह्ने दक्षिणामभितो दिशं
भयंकर आणि भीतीदायक कोल्ह्यांचे 'कटाकट' असे ओरड ऐकू येते; दुपारी दक्षिण दिशेला बगळे करूण आवाज करतात.
उभे पूर्वापरे सन्ध्ये नित्यं पश्यामि भारत । उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम्
हे भारत, सकाळी आणि संध्याकाळी सूर्य उगवताना आणि मावळताना त्याच्या भोवती कपाळ नसलेली माणसे नेहमी दिसतात.
श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णाग्रीवाः सविद्युतः । त्रिवर्णाः परिघाः सन्धौ भानुमावारयन्त्युत
पांढरे आणि लाल कडे, काळी मान आणि वीजेसारख्या रेषा असलेले, तीन रंगांचे वलय क्षितिजावर सूर्य झाकतात.
ज्वलितार्के .......त्रं निर्विशेषदिनक्षपम् । चन्द्रोऽभूतग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले
तेजस्वी सूर्यामुळे दिवस-रात्र यांचा फरकच उरत नाही; आकाशात चंद्र कमळासारखा, पण अग्नीच्या रंगात दिसतो.
आलक्षे प्रभया हीनां पौर्णमासीं च कीर्तिकीम् । चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णे नभस्तले
मी पूर्णिमा पाहतो, जिच्या तेजाची कीर्ती आहे, पण तिच्या प्रकाशाशिवाय; आकाशात चंद्र कमळासारखा, पण अग्नीच्या रंगात दिसतो.
स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः । राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः
मरण पावलेले वीर, राजे, राजपुत्र आणि बलवान योद्धे लोखंडासारख्या भुजा असलेले, पृथ्वीवर झाकून झोपतील.
अन्तरिक्षे वराहस्य पृषदंशकस्य चोभयोः। प्रणादं युध्यतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये
आकाशात, रात्री मी नेहमी वराह आणि कोल्हा यांच्या भीषण गर्जना ऐकतो, जे एकमेकांशी लढतात.
देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च। वमन्ति रुधिरं चास्यैः स्विद्यन्ति प्रपतन्ति च
देवतांच्या मूर्ती थरथर कापतात, हसतात, तोंडातून रक्त ओकतात, घाम येतो आणि त्या खाली पडतात.
अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशांपते । अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः
आपोआप वाजणारे नगारे घुमतात, हे राजन; क्षत्रियांच्या रथांना जुंपले नाही तरी ते चालू लागतात.
कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा । सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः
कोकिळ, कमळ, चाष, बगळे, पोपट, सारस आणि मोर हे सर्व भीषण आवाज काढतात.
गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः । अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः
कवच घातलेले, शस्त्र हातात घेतलेले योद्धे घोड्यांच्या पाठीवरून ओरडतात; पहाटे शेकडो टोळधाडा दिसतो.
उभे सन्ध्ये प्रकाशन्ते दिशो दाहसमन्विते। पर्जन्यः पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत
सकाळी आणि संध्याकाळी सर्व दिशांना जणू आग लागली आहे; हे भारत, मेघ धूळ आणि मांसाचा पाऊस पाडतात.
या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसंमता। अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः
ती अरुंधती, जी तिन्ही लोकात प्रसिद्ध आणि सन्मानित आहे, तिच्या मागे वसिष्ठ उभा आहे.
रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः । व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद्भयम्
शनैश्चर रोहिणीला त्रास देत उभा आहे, हे राजन; चंद्राचा डाग हलला आहे—मोठा भय निर्माण होईल.
अनभ्रे च महाघोरस्तनितं श्रूयते भृशम् । वाहनानां च रुदतां निपतन्त्युश्रुबिन्दवः
आकाशात ढग नसतानाही भीषण गडगडाट ऐकू येतो; जनावरांच्या डोळ्यातून रडताना अश्रू पडतात.
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्रय धीमते। धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानमेवान्वपद्यत
असे म्हणून व्यास निघून गेला, हे बुद्धिमान धृतराष्ट्र; आणि धृतराष्ट्राने ते ऐकून ध्यानात मग्न झाला.
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः । संजयं संशितात्मानमपृच्छद्रतर्षभ
त्याने थोडावेळ ध्यान करून, वारंवार दीर्घ श्वास घेतला आणि मग स्थिरचित्त धृतराष्ट्राने संजयाला विचारले.