युधिष्ठिरो यत्र सैन्ये स्वयमेव बलार्णवे । तत्र ते पृथिवीपाला भूयिष्ठं पर्यवस्थिताः
जिथे युधिष्ठिर स्वतः आपल्या सैन्याच्या महासागरात उभा होता, तिथे बहुतेक पृथ्वीवरील राजे आपली मांडणी करून उभे होते.
तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च । तथा रथसहस्राणि पदातीनां च भारत
तिथे हजारो हत्ती, दहा हजारो घोडे, तसेच हजारो रथ आणि पायदळ, हे सर्व होते, हे भारत.
चेकितानः स्वसैन्येन महता पार्थिवर्षभ । धृष्टकेतुश्च चेदीनां प्रणेता पार्थिवो ययौ
चेकितान, राजांमध्ये श्रेष्ठ, आपल्या मोठ्या सैन्यासह, आणि चेदिराज धृष्टकेतु, हे दोघेही पुढे आले.
सात्यकिश्च महेष्वासो वृष्णीनां प्रवरो रथः । वृतः शतसहस्रेण रथानां प्रमुदन्बली
सात्यकी, महान धनुर्धारी आणि वृष्णी कुलातील श्रेष्ठ रथी, शंभर हजार रथांच्या वेढ्यात, आनंदी आणि बलवान होता.
क्षत्रदेवब्रह्मदेवौ रथस्थौ पुरुषर्षभौ । जघनं पालयन्तौ च पृष्ठतोऽनुप्रजग्मतुः
क्षत्रदेव आणि ब्रह्मदेव, हे दोघेही श्रेष्ठ पुरुष, रथावर उभे राहून मागून संरक्षण करत होते आणि मागूनच चालले.
शकटापणवेशाश्च यानं युग्यं च सर्वशः । तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च । फल्गु सर्वं कलत्रं च यत्किंचित्कृशदुर्बलम्
शकटा, दुकाने आणि सर्व जुळवता येणारी वाहने, तसेच हजारो हत्ती, दहा हजारो घोडे, सर्व स्त्रिया आणि जे काही अशक्त किंवा दुर्बल होते, ते मागून चालले.
कोशसञ्चयवाहांश्च कोष्ठागारं तथैव च। गजानीकेन संगृह्य शनैः प्रायाद्युधिष्ठिरः
कोष वाहणारी वाहने आणि कोठारे, हे सर्व गजानिकाने एकत्र करून, युधिष्ठिर हळूहळू पुढे गेला.
तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः। श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य वा विभुः
त्याच्या मागे सत्यधृति, सौचित्ति, युद्धदुर्मद, श्रेणिमान, वसुदान आणि काशीराजाचा सुपुत्र हे चालले.
रथा विंशतिसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः । हयानां दश कोट्यश्च महतां किंकिणीकिनाम्
त्यांच्या मागे वीस हजार रथ आणि दहा कोटी मोठे, घंटा बांधलेले घोडे चालले.
गजा विंशतिसाहस्रा ईषादन्ताः प्रहारिणः। कुलीना भिन्नकरटा मेघा इव विसर्पिणः
वीस हजार हत्ती, किंचित वाकड्या सुळ्यांचे, युद्धात कुशल, कुलीन आणि तुटलेल्या साखळ्यांचे, मेघांसारखे धावू लागले.
षष्टिर्नागसहस्राणि दशान्यानि च भारत । युधिष्ठिरस्य यान्यासन्युधि सेना महात्मनः
षष्ट हजार हत्ती आणि आणखी दहा हजार, हे भारत, त्या महात्मा युधिष्ठिराच्या सैन्यात होते.
क्षरन्त इव जीमूताः प्रभिन्नकरटामुखाः । राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः
तुटलेल्या मेघांसारखे तोंड असलेले, जणू काही पाऊस पाडणारे, असे ते हत्ती राजाच्या मागून पर्वतासारखे हालचाल करत होते.
एवं तस्य बलं भीमं कुन्तीपुत्रस्य धीमतः । यदाश्रित्याथ युयुधे धार्तराष्ट्रं सुयोधनम्
कुंतीपुत्र बुद्धिमान युधिष्ठिराचे हे भीषण सैन्य होते, ज्याच्या आधारावर त्याने धृतराष्ट्रपुत्र सुयोधनाशी युद्ध केले.
ततोऽन्ये शतशः पश्चात्सहस्रायुतशो नराः। नर्दन्तः प्रययुस्तेषाणनीकानि सहस्रशः
मग शेकडो, हजारो आणि दहा हजारो इतर पुरुष, गर्जना करत, पुढे गेले; त्यांच्या तुकड्या हजारोंमध्ये होत्या.
तत्र भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च । न्यवादयन्त संहृष्टाः सहस्रायुतशो नराः
तेथे हजारो नगाऱ्यांचा आणि दहा हजार शंखांचा गजर आनंदाने झाला; हजारो-हजारो माणसांनी ते वाजवले.
ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः। सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः
त्या वेळी दोन्ही सैन्यांकडे पाहून, सर्व वेदांचे जाणकार आणि सत्यवतीच्या पुत्र असलेल्या व्यास ऋषींनी बोलायला सुरुवात केली.
भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः । प्रत्यक्षदर्शी भगवान्भूतभव्यभविष्यवित्
तो भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणणारा दिव्य द्रष्टा भगवंत, भीषण युद्धात भरतांचा पितामह भीष्म पडणार आहे हे पाहिले.
वैचित्रवीर्यं राजानं रहस्स्थमिदमब्रवीत् । शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा
त्यांनी त्या वेळी दुःखी, व्याकुळ आणि मुलांच्या अनिष्टाचा विचार करणाऱ्या विचित्रवीर्याच्या पुत्र धृतराष्ट्र राजाला एकांतात हे शब्द सांगितले.
राजन्परिकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः। ते हिंसन्तीव सङ्ग्रामे समासाद्येतरेतरम्
राजा, तुझे पुत्र आणि इतर राजे आपापल्या नशिबाला पोहोचले आहेत; ते युद्धात एकमेकांना जणू काही काळाच्या प्रेरणेने त्रास देत आहेत.
तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत । कालपर्यायमाहाय मा स्म शोके मनः कृथा
हे भारत, या सर्वांवर काळाचा प्रभाव पडला आहे आणि ते नष्ट होत आहेत; काळाचा फेर समजून तू मनाला दुःखात बुडवू नकोस.
यदि चेच्छसि संग्रामं द्रुष्टुमेनं विशांपते । चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धमेतन्निशामया
राजाधिराज, तुला हे युद्ध पाहायचे असेल तर मी तुला डोळे देईन; आपल्या मुलांचे युद्ध नीट पाहा.
न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम
ब्रह्मर्षींच्या श्रेष्ठा, मला माझ्या नातलगांचा वध पाहायला अजिबात इच्छा नाही.
तस्मिन्ननिच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति। वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ
त्याला युद्ध पाहायचे नव्हते, पण ऐकायची इच्छा होती; म्हणून वरांचा स्वामी व्यासांनी संजयाला एक वर दिला.
एष ते संजयो राजन्युद्धमेतद्वदिष्यति। एतस्य सर्वं संग्रामे न परोक्षं भविष्यति
राजा, हा संजय तुला हे युद्ध सांगेल; त्याच्यासाठी युद्धातील काहीही लपलेले राहणार नाही.
चक्षुषा संजयो राजन्दिव्येनैव समन्वितः । कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति
राजा, संजयाला दिव्य दृष्टी मिळेल आणि तो तुला हे युद्ध सांगेल; त्याला सर्व काही माहीत असेल.
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि । मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः
ते उघड असो वा गुप्त, दिवस असो वा रात्र, किंवा मनातल्या मनात विचारले गेले असो — संजयाला ते सगळे कळेल.
नैनं शस्त्राणि भेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः । गावल्गणिरयं जीवन्युद्धादस्माद्विमोक्ष्यते
त्याला कोणतेही शस्त्र इजा करणार नाही, थकवा त्रास देणार नाही; हा गावल्गणी संजय युद्धातून सुखरूप बाहेर पडेल.
अहं तु कीर्तिमेतेषां करूणां भरतर्षभ । पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः
पण हे भरतश्रेष्ठ, मी स्वतः या सर्वांचा आणि पांडवांचाही कीर्ती जगात सांगणार आहे; म्हणून तू दुःखी होऊ नकोस.
दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि । न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः
हे नरव्याघ्र, हे सर्व नशिबाने घडते आहे; तू शोक करू नकोस. जिथे धर्म आहे तिथेच विजय असतो.
एवमुक्त्वा स भगवान्कुरूणां प्रतितामहः । पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह
असे म्हणून कुरूंचे पितामह आणि पूज्य व्यास पुन्हा एकदा धृतराष्ट्र राजाला म्हणाले.