भार्या चोढा त्वया राजन्दशार्णाधिपतेः सुता। मया च प्रत्यभिहितं देववाक्यार्थदर्शनात्। कन्या भूत्वा पुमान्भावीत्येवं चैतदुपेक्षितम्
राजा, तू तिला दशार्णाधिपतीच्या कन्येशी लग्न लावून दिलेस. मीही देववचनाचा अर्थ समजून, जरी ती मुलगी जन्माला आली तरी पुढे ती पुरुष होईल असे जाहीर केले, म्हणून हे प्रकरण दुर्लक्षित केले गेले.
एतच्छ्रुत्वा द्रुपदो यज्ञसेनः सर्वं तत्त्वं मन्त्रविद्भ्यो निवेद्य। मन्त्रं राजा मन्त्रयामास राजन् यथायुक्तं रक्षणे वै प्रजानाम्
हे यज्ञसेनपुत्र द्रुपद, हे सर्व सत्य मंत्र्यांना सांगितले आणि मग राजाने मंत्र्यांशी चर्चा करून प्रजांचे रक्षण कसे करावे याचा विचार केला.
संबन्धकं चैव समर्थ्य तस्मिन् दाशार्णके वै नृपतौ नरेन्द्र। स्वयं कृत्वा विप्रलम्भं यथाव- न्मन्त्र्यैकाग्रो निश्चयं वै जगाम
दशार्णराजाशी संबंध दृढ करून आणि स्वतः योग्य रीतीने फसवणूक पार पाडून, राजा मंत्र्यांशी एकाग्रतेने चर्चा करून ठाम निर्णयावर पोहोचला.
स्वभावगुप्तं नगरमापत्काले तु भारत। गोपयामास राजेन्द्र सर्वतः समलङ्कृतम्
हे भारत, संकटाच्या वेळी राजाने सर्व बाजूंनी सजवलेल्या आणि नीट राखलेल्या नगराचे खरे स्वरूप लपवून त्याचे रक्षण केले.
आर्तिं च परमां राजा जगाम सह भार्यया। दशार्णपतिना सार्धं विरोधे भरतर्षभ
राजा आणि त्याची पत्नी, हे भरतराज, दशार्णाधिपतीशी संघर्षात मोठ्या दुःखाला सामोरे गेले.
कथं संबन्धिना सार्धं न मे स्याद्विग्रहो महान्। इति संचिन्त्य मनसा देवतामर्चयत्तदा
‘माझ्या सख्याशी मोठा संघर्ष कसा टाळता येईल?’ असे मनाशी विचार करून त्याने देवांची मनोभावे पूजा केली.
तं तु दृष्ट्वा तदा राजन्देवी देवपरं तदा। अर्चां प्रयुञ्जानमथो भार्या वचनमब्रवीत्
राजा देवांची पूजा करत असल्याचे पाहून, देवभक्त राणीने आपल्या पतीला असे शब्द सांगितले.
देवानां प्रतिपत्तिश्च सत्यं साधुमता सताम् । किमु दुःस्वार्णवं प्राप्य तस्मादर्चयतां गुरून्
देवतांची प्राप्ती ही सज्जनांसाठी खरी आणि कल्याणकारी असते; पण कठीण समुद्र गाठण्यात काय अर्थ? म्हणून वंदनीयांचा सन्मान करावा.
दैवतानि च सर्वाणि पूज्यनां भूरिदक्षिणम् । अग्नयश्चापि हृयन्तां दाशार्णप्रतिषेधने
सर्व देवतांची भरपूर दान देऊन पूजा करावी आणि दशार्णराजापासून संरक्षणासाठी अग्नी प्रज्वलित करावेत.
अयुद्धेन निवृत्तिं च मनसा चिन्तय प्रभो। देवतानां प्रसादेन सर्वमेतद्भविष्यति
राजा, मनात युद्ध न करता मार्ग कसा काढता येईल याचा विचार कर; देवतांच्या कृपेने हे सर्व साध्य होईल.
मन्त्रिभिर्मन्त्रितं सार्धं त्वया पृथुललोचन। पुरस्यास्याविनाशाय यच्च राजंस्तथा कुरु
हे विशालनेत्र राजा, मंत्र्यांबरोबर चर्चा करून या नगराच्या सुरक्षिततेसाठी जे आवश्यक आहे ते कर.
दैवं हि मानुषोपेतं भृशं सिद्ध्यति पार्थिव । परम्परविरोधाद्धि सिद्धिरस्ति न चैतयोः
राजा, जेव्हा दैव आणि मानवी प्रयत्न एकत्र येतात तेव्हा यश मिळते; केवळ विरोध किंवा परंपरेने काहीच साध्य होत नाही.
तस्माद्विधाय नगरे विधानं सचिवैः सह। अर्चयस्व यथाकामं दैवतानि विशांपते
म्हणून, मंत्र्यांबरोबर नगरात योग्य उपाययोजना कर आणि आपल्या इच्छेप्रमाणे देवतांची पूजा कर, हे लोकाधिपती.
एवं संभाषमाणौ तु दृष्ट्वा शोकपरायणौ। शिखण्डिनी तदा कन्या व्रीडितेव तपस्विनी
दोघेही असे दुःखाने ग्रस्त बोलत असताना, शिखंडीनी ही कन्या लाजून, जणू काही तप करत आहे अशा स्थितीत उभी राहिली.
ततः सा चिन्तयामास मन्कृते दुःखितावुभौ । इमाविति ततश्चक्रे मतिं प्राणविनाशने
तेव्हा तिने पाहिले की तिच्या कारणाने आईवडील दोघेही दुःखी आहेत, म्हणून तिने आपले जीवन संपवायचे ठरवले.
एवं सा निश्चयं कृत्वा भृशं शोकपरायणा। निर्जगाम गृहं त्यक्त्वा गहनं निर्जनं वनम्
अशा प्रकारे निश्चय करून, ती फार दुःखात होती. तिने आपले घर सोडले आणि एकट्या, घनदाट अशा जंगलात गेली.
यक्षेणर्द्धिमता राजन्स्थूणाकर्णेन पालितम् । तद्भयादेव च जनो विसर्जयति तद्वनम्
हे जंगल, राजन, सामर्थ्यशाली स्थूणकर्ण नावाच्या यक्षाने राखले होते. त्याच्या भीतीने लोक तिथे जात नसत.
तत्र च स्थूणभवनं सुधामृत्तिकलेपनम् । लाजोल्लापिकधूमाढ्यमुच्चप्राकारतोरणम्
त्या ठिकाणी स्थूणकर्णाचे घर होते, जे चुना व मातीने लिंपलेले, भाजलेल्या तांदळाच्या धुराने भरलेले, आणि उंच भिंती व दरवाज्यांनी सजलेले होते.
तन्प्रविश्य शिखण्डी सा द्रुपदस्यात्मजा नृप । अनश्नाना बहुतिथं शरीरमुदशोपयत्
त्या घरात शिखंडी, द्रुपदाची कन्या, गेली आणि अनेक दिवस उपाशी राहून आपले शरीर त्रासवू लागली.
दर्शयामास तां यक्षः स्थूणो मार्दवसंयुतः । किमर्थोऽयं तवारम्भः करिष्ये ब्रूहि माचिरम्
मृदू स्वभावाचा स्थूण नावाचा यक्ष तिच्यासमोर प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'तू इथे कशासाठी आली आहेस? लवकर सांग, मी तुझे हवे ते करीन.'
अशक्ययिति सा यक्षं पुनः पुनरुवाच ह। करिष्यामीति वै क्षिप्रं प्रत्युवाचाथ गुह्यकः
ती पुन्हा पुन्हा म्हणू लागली, 'हे शक्य नाही.' पण त्या गुह्यकाने तिला त्वरित उत्तर दिले, 'मी ते करीन.'
धनेश्वरस्यानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे। अदेयमपि दास्यादि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्
मी धनाचा स्वामी कुबेराचा सेवक आहे, राजकन्ये, वर देणारा आहे; जे देणे कठीण आहे तेही मी देईन—तुला जे हवे आहे ते सांग.
ततः शिखण्डी तत्सर्वमखिलेन न्यवेदयत्। तस्मै यक्षप्रधानाय स्थूणाकर्णाय भारत
मग शिखंडीने आपली सर्व कहाणी त्या यक्षप्रमुख स्थूणकर्णाला सांगितली.
आपन्नो मे पिता यक्ष न चिरान्नाशमेष्यति। अभियास्यति सक्रोधो दशार्णाधिपतिर्हि तम्
माझे वडील संकटात आहेत, यक्ष, आणि ते फार काळ जगणार नाहीत; दशार्णांचा राजा रागाने लवकरच त्यांच्यावर चालून येईल.
मन्निमित्तं महोत्साहः सहेमकवचो नृपः । तस्माद्रक्षस्व मां यक्ष मातरं पितरं च मे
तो राजा, सोन्याच्या कवचात आणि मोठ्या सामर्थ्याचा, माझ्या कारणाने येत आहे; म्हणून, यक्ष, माझे, माझ्या आईचे आणि वडिलांचे रक्षण कर.
प्रतिज्ञातो हि भवता दुःखप्रतिशमो मम । भवेयं पुरुषो यक्ष त्वत्प्रसादादनिन्दितः
तू माझे दुःख दूर करायचे वचन दिले आहेस; तुझ्या कृपेने, यक्ष, मी निष्कलंक पुरुष होऊ दे.
यावदेव स राजा वै नोपयाति पुरं मम । तावदेव महायक्ष प्रसादं कुरु गुह्यक
तो राजा माझ्या नगरात येईपर्यंत, हे महायक्ष, तू मला आपली कृपा दे.
शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाऽथ स यक्षो भरतर्षभ । प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः
शिखंडीचे बोलणे ऐकून, तो यक्ष, भाग्याने व्याकुळ झाला आणि मनात विचार करून, हे भरतश्रेष्ठ, बोलू लागला.
भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव। भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे
हे कौरव, तसेच घडणार आहे, जरी त्यामुळे मला दुःख होईल; सुभगे, मी तुझे म्हणणे मान्य करतो, पण माझी अट ऐक.
स्वं ते पुंस्त्वं प्रदास्यामि स्त्रीत्वं धारयिताऽस्मि ते' किंचित्कालं तु ते दास्ये पुल्लिङ्गं स्वमिदं तव। आगन्तव्यं त्वया काले सत्यं चैव वदस्व मे
मी तुला माझे पुरुषत्व देईन आणि तुझे स्त्रीत्व घेईन; काही काळासाठी मी तुला पुरुष रूप देईन, पण योग्य वेळी ते मला परत कर, आणि सत्य बोल.