भीष्म कां बुद्धिमास्थाय काशिराजसुता तदा। अकामेन त्वया नीता पुनश्चैव विसर्जिता
भीष्मा, तू त्या वेळी काशीच्या राजकन्येला तिच्या इच्छेविरुद्ध घेऊन गेलास आणि नंतर पुन्हा तिला सोडून दिलेस.
विभ्रंशिता त्वया हीयं धर्मादास्ते यशस्विनी । परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुमिहार्हति
तुझ्यामुळे या कीर्तीवान स्त्रीला तिच्या योग्य मार्गापासून वंचित व्हावं लागलं; तुझ्या स्पर्शानंतर आणि नंतर तू तिला टाकून दिल्यावर, आता कोण तिला स्वीकारेल?
प्रत्याख्याता हि साल्वेन त्वया नीतेति भारत। तस्मादिमां मन्नियोगात्प्रतिगृह्णीष्व भारत
भारता, तू तिला घेऊन गेलास म्हणून साल्वाने तिला नाकारलं; म्हणून माझ्या आज्ञेने, तिने तुला स्वीकारावं.
स्वधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम्। न युक्तस्त्ववमानोऽयं राज्ञां कर्तुं त्वयाऽनघ
पुरुषसिंहा, या राजकन्येला तिचा योग्य धर्म मिळू दे; दोषरहित भीष्मा, राजांना अशी अपकीर्ती तुझ्या हातून होऊ नये.
ततस्तं वै विमनसमुदीक्ष्याहमथाब्रुवम्। नाहमेनां पुनर्दद्यां ब्रह्मन्भ्रात्रे कथञ्चन
मग मी त्याला उदास पाहून म्हणालो, 'ब्राह्मणा, मी कधीही तिला पुन्हा माझ्या भावाला देणार नाही.'
साल्वस्याहमिति प्राह पुरा मामेव भार्गव। मया चैवाभ्यनुज्ञाता गतेयं नगरं प्रति
भृगुवंशीय, पूर्वी तिनेच मला सांगितलं होतं, 'मी साल्वाची आहे,' आणि माझ्या संमतीने ती त्याच्या नगराकडे गेली.
न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थलोभान्न काम्यया। क्षात्रं धर्ममहं जह्यमिति मे व्रतमाहितम्
भीतीमुळे, दयेने, धनाच्या लोभाने किंवा इच्छेने मी कधीही क्षत्रिय धर्म सोडणार नाही; हेच माझं व्रत आहे.
अथ मामब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः। न करिष्यसि चेदेतद्वाक्यं मे नरपुङ्गव
मग रामाने, रागाने डोळे लाल करून, मला म्हणालो, 'माझं हे वचन न ऐकल्यास, नरश्रेष्ठा, आज मी तुला आणि तुझे मंत्री मारून टाकीन.'
हनिष्यामि सहामात्यं त्वामद्येति पुनः पुनः । संरम्भादब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः
रामाने, रागाने डोळे लाल करून, पुन्हा पुन्हा संतापात सांगितलं, 'आज मी तुला आणि तुझे मंत्री ठार मारीन.'
तमहं गीर्भिरिष्टाभि पुनः पुनररिन्दम। अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव प्रशशाम सः
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, मी भृगुवंशातील त्या सिंहाला पुन्हा पुन्हा विनम्र शब्दांनी विनवलं, पण तो शांत झाला नाही.
प्रणम्य तमहं मूर्ध्ना भूयो ब्राह्मणसत्तमम् । अब्रुवं कारणं किं तद्यत्त्वं युद्धं मयेच्छसि
मी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला मस्तक झुकवून पुन्हा विचारलं, 'ब्राह्मणा, तू माझ्याशी युद्ध का करू इच्छितोस, याचं कारण काय?'
इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम्। उपदिष्टं महाबाहो शिष्योऽस्मि तव भार्गव
महाबाहो, मी लहान असताना तूच मला धनुर्विद्येचे चारही प्रकार शिकवलेस; मी तुझा शिष्य आहे, भृगुवंशीय.
ततो मामब्रवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः । जानीषे मां गुरुं भीष्म गृह्णासीमां न चैव ह
मग रामाने, रागाने डोळे लाल करून, मला म्हणालो, 'भीष्मा, तू मला गुरु मानतोस, पण तरीही तिला स्वीकारत नाहीस.'
सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महामते। न हि मे विद्यते शान्तिरन्यथा कुरुनन्दन
कौरवा, माझ्या प्रियासाठी, हे महाबुद्धीमान, काशीच्या राजकन्येला स्वीकार; अन्यथा, कुरुनंदना, मला कधीच शांती मिळणार नाही.
गृहाणेमां महाबाहो रक्षस्व कुलमात्मनः। त्वया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाधिगच्छति
महाबाहो, तिला स्वीकार आणि आपल्या कुळाचं रक्षण कर; तुझ्यामुळे ती वंचित झाली आणि तिला पती मिळू शकत नाही.
तथा ब्रुवन्तं तमहं रामं परपुरंयम्। नैतदेवं पुनर्भावि ब्रह्मर्षे किं श्रमेण ते
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, रामाने असं म्हणताच मी उत्तर दिलं, 'ब्राह्मर्षे, असं पुन्हा होणार नाही; मग तुझा हा प्रयत्न कशाला?'
गुरुत्वं त्वयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम् । प्रसादये त्वां भगवंस्त्यक्तैषा तु पुरा मया
जामदग्न्य, तुझं प्राचीन गुरुस्थान लक्षात घेऊन मी तुला विनंती करतो, भगवना; पण तिला मी आधीच सोडून दिलं आहे.
को जातु परभावां हि नारीं व्यालीमिव स्थिताम् । वासयेत गृहे जानन्स्त्रीणां दोषो महात्ययः
इतरांनी नाकारलेली, सापासारखी धोकादायक अशी स्त्री, हे जाणून, कोण आपल्या घरी ठेवेल? कारण स्त्रियांच्या दोषामुळे मोठा अनर्थ होतो.
न भयाद्वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाव्रत । प्रसीद मा वा यद्वा ते कार्यं तत्कुरु मा चिरम्
इंद्राचा भितीनेसुद्धा मी धर्म सोडणार नाही, हे मोठ्या व्रताचे पालन करणाऱ्या. तू कृपा कर किंवा करू नकोस, तुझं जे काही करायचंय ते लवकर कर.
अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो। मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः श्लोको महात्मना
हे महाबुद्धी, प्राचीन काळात शुद्ध अंतःकरण असलेल्या महात्मा मरुत्तानं गायलेला हा श्लोक ऐकायला मिळतो.
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते
जो गुरू अहंकारी आहे, योग्य-अयोग्य कळत नाही आणि चुकीच्या मार्गावर गेला आहे, त्याचा त्याग करावा असं सांगितलं आहे.
स त्वं गुरुरिति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम् । गुरुवृत्तिं न जानीषे तस्माद्योत्स्यामि वै त्वया
मी तुला गुरू म्हणून प्रेमाने आणि मानाने वागवलं, पण तुला गुरूचं कसं वागावं हेच माहीत नाही; म्हणून मी तुझ्याशी लढणार आहे.
गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेषतः । विशेषतस्तपोवृद्धमेवं क्षान्तं मया तव
मी कधीही युद्धात गुरूला मारणार नाही, आणि विशेषतः ब्राह्मणाला तर नाहीच; तपाने वृद्ध झालेल्याला तर अजिबात नाही. म्हणूनच मी तुझ्यावर संयम ठेवला आहे.
उद्यतेषुमथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत्। यो हन्यात्समरे क्रुद्धं युध्यन्तमपलायिनम्
पण जर एखादा ब्राह्मण शस्त्र उचलून क्षत्रियासारखा वागतो आणि युद्धात सामोरा येतो, तर जो कोणी त्याला लढताना, रागात किंवा पळताना मारतो—
ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः । क्षत्रियाणां स्थितो धर्म क्षत्रियोऽस्मि तपोधन
त्याला ब्रह्महत्येचा दोष लागत नाही—हे धर्मात ठरलेलं आहे. हेच क्षत्रियांचं कर्तव्य आहे, आणि मी क्षत्रिय आहे, हे तपस्वी.
यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन् । नाधर्मं समवाप्नोति न चाश्रेयश्च विन्दति
कोणी दुसऱ्याशी जसं वागतो, तसंच त्याच्याशी वागणाऱ्याला अधर्म लागत नाही, आणि त्याला अपयशही येत नाही.
अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् । अर्थसंशयमापन्नः श्रोयान्निःसंशयो नरः
लाभ असो किंवा धर्मासाठी असो, जो वेळ आणि जागेचं ज्ञान असलेला आणि समर्थ आहे, त्याने शंका असताना नेहमी शंका नसलेला मार्ग घ्यावा.
यस्मात्संशयितेऽप्यर्थेऽयथान्यायं प्रवर्तसे । तस्माद्योत्स्यामि सहितस्त्वया राम महाहवे
कारण, शंका असतानाही तू न्यायाच्या विरुद्ध वागत आहेस, म्हणून, हे राम, या मोठ्या युद्धात मी तुझ्याशी लढणार आहे.
पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम् । एवं गतेऽपि तु मया यच्छक्यं भृगुनन्दन
माझ्या बाहूंचं बळ आणि माझा अतिमानवी पराक्रम पाहा; अशा परिस्थितीत, हे भृगुनंदन, माझ्या कुवतीनुसार मी जे शक्य आहे ते करीन.
तत्करिष्ये कुरुक्षेत्रे योत्स्ये विप्र त्वया सह । द्वन्द्वे राम यथेष्टं मे सञ्जीभव महाद्युते
तेच मी कुरुक्षेत्रावर करीन—मी तुझ्याशी, हे ब्राह्मण, लढेन; द्वंद्वयुद्धात, हे राम, तुला हवं तसं मनोबल गोळा कर, हे महाबली.