एतदाचष्ट पृष्टः सन्मम जन्म महर्षये। सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप
माझ्या जन्माबद्दल विचारल्यावर मी त्या महर्षींना असंच सांगितलं; राजन, मला कण्वाचीच मुलगी समज.
कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती। इति ते कथितं राजन्यथावृत्तं श्रुतं मया
तिला खरा वडील कोण हे माहीत नसल्यामुळे ती कण्वालाच वडील मानते; राजन, मी ऐकलं तस्संच तुला सांगितलं.
सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे। भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते
तू राजकन्या आहेस हे तुझ्या बोलण्यातून स्पष्ट दिसतं, सौभाग्यवती. सुंदर कटीवाली, माझी पत्नी हो आणि मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
सुवर्णमालां वासांसि कुण्डले परिहाटके। नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने
मी तुझ्यासाठी सोन्याची माळ, वस्त्र, कुंडलं, बांगड्या आणि वेगवेगळ्या नगरांतील सुंदर रत्नमणी आणीन.
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च। सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने
आजच मी तुझ्यासाठी माळा आणि मृगचर्म आणतो; आजपासून सगळं राज्य तुझंच असो, सुंदरिनी, माझी पत्नी हो.
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि। विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते
भीरू, सुंदर स्त्री, गंधर्व विवाहाने माझ्याशी लग्न कर. सर्व विवाह प्रकारांमध्ये गंधर्व विवाह श्रेष्ठ मानला जातो, सुंदर कटीवाली.
फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात्। मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति
राजन, माझे वडील फळं आणायला आश्रमातून गेले आहेत; थोडा वेळ थांब, ते मला तुला देतील.
पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मम। यस्मै मां दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति
माझे वडील नेहमीच माझे स्वामी आणि माझ्यासाठी सर्वश्रेष्ठ दैवत आहेत; वडील ज्या पुरुषाला मला देतील, तोच माझा पती होईल.
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति
वडील लहानपणी मुलीचे रक्षण करतात, तरुणपणी पती, आणि वृद्धावस्थेत मुलगा; स्त्रीला स्वातंत्र्य योग्य नाही.
समन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम्। अधर्मेण हि धर्मिष्ठ कथं वरमुपास्महे
राजेंद्र, मी माझ्या तपस्वी वडिलांचा मान राखते; धर्मनिष्ठ असून अधर्माने वर कसा मागू?
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रपाणयः
ब्राह्मण शस्त्र न वापरता रागाचं शस्त्र वापरतात.
मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्। अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः
ते रागाने शत्रूंचा नाश करतात, जसं इंद्र वज्राने दैत्यांचा करतो; अग्नी तेजाने जळतो, सूर्य किरणांनी जळवतो.
राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत्। क्रोधिता मन्युना घ्नन्ति वज्रपाणिरिवासुरान्
राजा दंडाने शिक्षा करतो, पण ब्राह्मण रागाने जाळतो; रागावले की ते वज्रधारी इंद्रासारखे शत्रूंचा नाश करतात.
जाने भद्रे महर्षिं तं तस्य मन्युर्न विद्यते।' इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते। त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम
सौम्ये, मला तो महर्षी माहीत आहे; त्याला राग नाही. सुंदर कटीवाली, निष्पापे, तू मला आवडतेस आणि मी तुझ्यावर प्रेम करतो. मी तुझ्यासाठी इथे आहे, माझं मन तुझ्यातच आहे.
आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः। आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः
स्वतःच आपला खरा मित्र आणि आधार असतो; धर्माने, स्वतःच स्वतःचं दान करावं.
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः। ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः
संक्षिप्तपणे सांगायचं तर, आठ विवाह प्रकार धर्माने मानले आहेत: ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य आणि असुर.
गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः। तेषां धर्म्यान्यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच या आठव्या प्रकारात गणले गेले आहेत. या सर्व प्रकारांबद्दल मनु स्वायंभुव यांनी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे धर्म सांगितला आहे.
प्रशस्तांश्चतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय। षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते
ब्राह्मणासाठी पहिले चार विवाह प्रकार श्रेष्ठ मानले गेले आहेत, हे लक्षात ठेव. क्षत्रियासाठी सहा प्रकार धर्मानुसार योग्य आणि निष्कलंक समजले जातात.
राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विट्शूद्रेष्वासुरः स्मृतः। पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या अधर्म्यौ द्वौ स्मृताविह
राजांसाठी राक्षस विवाहही सांगितला आहे; वैश्य आणि शूद्रांसाठी असुर विवाह मानला जातो. या पाच प्रकारांपैकी तीन धर्मयुक्त, तर दोन अधार्मिक समजले गेले आहेत.
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन। अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता
पैशाच आणि असुर विवाह कधीही करु नयेत. या नियमाप्रमाणेच धर्माचा मार्ग पाळावा, असे सांगितले आहे.
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यौ तौ मा विशङ्किथाः। पृथग्वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशयः
गंधर्व आणि राक्षस हे दोन्ही विवाह प्रकार क्षत्रियांना योग्य आहेत—याबद्दल शंका बाळगू नकोस. वेगळे किंवा एकत्र केले तरी चालतात—यात काहीच शंका नाही.
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनी। गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमर्हसि
माझ्यासाठी जशी तुझी इच्छा आहे, तशीच माझीही तुझ्यासाठी आहे, हे सुंदर स्त्री. म्हणून गंधर्व विवाहाने तू माझी पत्नी व्हायला योग्य आहेस.
यदि धर्मपथस्त्वेव यदि चात्मा प्रभुर्मम। प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो
जर माझ्यासाठी धर्माचा मार्गच खरा असेल आणि माझा आत्मा माझा स्वतःचा स्वामी असेल, हे पुरुवश्रेष्ठ, तर माझ्या विवाहाबद्दलची अट ऐक.
सत्यं मे प्रतिजानीहि यथा वक्ष्याम्यहं रहः। मयि जायेत यः पुत्रः स भवेत्त्वदनन्तरः
मी जी गोष्ट एकांतात सांगणार आहे, ती खरी आहे, याची मला शपथ दे. माझ्यापासून जो पुत्र जन्माला येईल, तोच तुझा थेट वारसदार असावा.
युवराजो महाराज सत्यमेतद्ब्रवीमि ते। यद्येतदेवं दुष्यन्त अस्तु मे सङ्गमस्त्वया
तोच युवराज होईल, हे महाबली राजा, मी तुला सत्य सांगते. हे दुष्यंत, हे मान्य असेल तरच माझा तुझ्याशी संगम होईल.
तस्यास्तु सर्वं संश्रुत्य यथोक्तं स विशांपतिः। दुष्यन्तः पुनरेवाह यद्यदिच्छसि तद्वद
तिने सांगितलेल्या सर्व अटी मान्य करून, लोकांचा स्वामी दुष्यंत पुन्हा म्हणाला—'तुला अजून काही हवे असेल तर सांग.'
ख्यातो लोकप्रवादोयं विवाह इति शास्त्रतः। वैवाहिकीं क्रियां सन्तः प्रशंसन्ति प्रजाहिताम्
शास्त्रानुसार हा विवाह म्हणून लोकांत प्रसिद्ध आहे. विवाहित विधी लोकांच्या हितासाठी आहे, असे ज्ञानी लोक नेहमी प्रशंसा करतात.
लोकप्रवादशान्त्यर्थं विवाहं विधिना कुरु। सन्त्यत्र यज्ञपात्राणि दर्भाः सुमनसोऽक्षताः
लोकांच्या चर्चेला शांत करण्यासाठी विधिपूर्वक विवाह कर. येथे यज्ञपात्रे, कुशा, फुले आणि अक्षता आहेत.
यथा युक्तो विवाहः स्यात्तथा युक्ता प्रजा भवेत्। तस्मादाज्यं हविर्लाजाः सिकता ब्राह्मणास्तव
विवाह जसा योग्य रीतीने होईल, तशी संततीही योग्य होईल. म्हणून तूप, लाज आणि वाळू यांचा यज्ञ कर, हे ब्राह्मण.
वैवाहिकानि चान्यानि समस्तानीह पार्थिव। दुरुक्तमपि राजेन्द्र क्षन्तव्यं धर्मकारणात्
इथे विवाहाचे इतर सर्व विधीही आहेत, हे राजन. धर्मासाठी कठोर शब्दही माफ करावेत.