जातमुत्सृज्य तं गर्भं मेनका मालिनीमनु। कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छक्रसंसदम्
मेनकेने ती नवजात कन्या मालिनी नदीच्या काठी सोडली आणि आपलं काम पूर्ण झाल्यावर ती लगेच इंद्राच्या सभेत गेली.
तं वने विजने गर्भं सिंहव्याघ्रसमाकुले। दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात्पर्यवारयन्। नेमां हिंस्युर्वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिनः
त्या घनदाट जंगलात, सिंह आणि वाघांनी भरलेल्या ठिकाणी, ती मुलगी एकटी झोपलेली पाहून, पक्ष्यांनी तिच्या आजूबाजूला जमत संरक्षण केलं, जेणेकरून मांसाहारी प्राणी तिला इजा करू नयेत.
पर्यरक्षन्त तां तत्र शकुन्ता मेनकात्मजाम्। उपस्प्रष्टुं गतश्चाहमपश्यं शयितामिमाम्
मेनकेची मुलगी तिथे पक्ष्यांनी जपली; मी स्नानासाठी गेलो असता, ती तिथे झोपलेली मला दिसली.
निर्जने विपिने रम्ये शकुन्तैः परिवारिताम्। `मां दृष्ट्वैवाभ्यपद्यन्त पादयोः पतिता द्विजाः। अब्रुञ्शकुनाः सर्वे कलं मधुरभाषिणः
त्या रम्य, एकाकी जंगलात, पक्ष्यांनी वेढलेली ती मुलगी होती; मला पाहताच, ते पक्षी माझ्या पायाशी येऊन पडले आणि सर्व पक्ष्यांनी गोड आवाजात बोलायला सुरुवात केली.
विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन्न्यासभूतां भरस्व वै। कामक्रोधावजितवान्सखा ते कौशिकीं गतः
‘ब्राह्मण, विश्वामित्रांची ही कन्या तुझ्याकडे सोपवली आहे; तुझा मित्र, ज्याने इच्छा आणि रागावर विजय मिळवला, तो कौशिकी नदीकडे गेला आहे.’
तस्मात्पोषय तत्पुत्रीं दयावानिति तेऽब्रुवन्। सर्वभूतरुतज्ञोऽहं दयावान्सर्वजन्तुषु
‘म्हणून, या कन्येचे संगोपन दयाळूपणाने कर,’ असं त्यांनी मला सांगितलं. मी सर्व जीवांची भाषा समजतो आणि सर्व प्राण्यांवर दया करतो.
आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे न्यवेशयम्
मग मी तिला आणून माझ्या मुलीप्रमाणे स्वीकारलं.
शरीरकृत्प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते। क्रमेणैते त्रयोऽप्युक्ताः पितरो धर्मशासने
जो शरीर देतो, जो प्राण देतो आणि ज्याचं अन्न आपण खातो, हे तिघेही धर्मशास्त्रानुसार वडील मानले जातात.
निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तैः परिवारिता। शकुन्तलेति नामास्याः कृतं चापि ततो मया
एकाकी अरण्यात ती पक्ष्यांनी वेढलेली होती म्हणून मी तिला शकुंतला हे नाव दिलं.
एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम्। शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता
हे ब्राह्मण, शकुंतला ही माझीच मुलगी आहे हे जाण, आणि निष्पाप शकुंतला मला तिचा वडील मानते.
एतदाचष्ट पृष्टः सन्मम जन्म महर्षये। सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप
माझ्या जन्माबद्दल विचारल्यावर मी त्या महर्षींना असंच सांगितलं; राजन, मला कण्वाचीच मुलगी समज.
कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती। इति ते कथितं राजन्यथावृत्तं श्रुतं मया
तिला खरा वडील कोण हे माहीत नसल्यामुळे ती कण्वालाच वडील मानते; राजन, मी ऐकलं तस्संच तुला सांगितलं.
सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे। भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि किं करवाणि ते
तू राजकन्या आहेस हे तुझ्या बोलण्यातून स्पष्ट दिसतं, सौभाग्यवती. सुंदर कटीवाली, माझी पत्नी हो आणि मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
सुवर्णमालां वासांसि कुण्डले परिहाटके। नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने
मी तुझ्यासाठी सोन्याची माळ, वस्त्र, कुंडलं, बांगड्या आणि वेगवेगळ्या नगरांतील सुंदर रत्नमणी आणीन.
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च। सर्वं राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने
आजच मी तुझ्यासाठी माळा आणि मृगचर्म आणतो; आजपासून सगळं राज्य तुझंच असो, सुंदरिनी, माझी पत्नी हो.
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि। विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते
भीरू, सुंदर स्त्री, गंधर्व विवाहाने माझ्याशी लग्न कर. सर्व विवाह प्रकारांमध्ये गंधर्व विवाह श्रेष्ठ मानला जातो, सुंदर कटीवाली.
फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात्। मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति
राजन, माझे वडील फळं आणायला आश्रमातून गेले आहेत; थोडा वेळ थांब, ते मला तुला देतील.
पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मम। यस्मै मां दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति
माझे वडील नेहमीच माझे स्वामी आणि माझ्यासाठी सर्वश्रेष्ठ दैवत आहेत; वडील ज्या पुरुषाला मला देतील, तोच माझा पती होईल.
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति
वडील लहानपणी मुलीचे रक्षण करतात, तरुणपणी पती, आणि वृद्धावस्थेत मुलगा; स्त्रीला स्वातंत्र्य योग्य नाही.
समन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम्। अधर्मेण हि धर्मिष्ठ कथं वरमुपास्महे
राजेंद्र, मी माझ्या तपस्वी वडिलांचा मान राखते; धर्मनिष्ठ असून अधर्माने वर कसा मागू?
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रपाणयः
ब्राह्मण शस्त्र न वापरता रागाचं शस्त्र वापरतात.
मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्। अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः
ते रागाने शत्रूंचा नाश करतात, जसं इंद्र वज्राने दैत्यांचा करतो; अग्नी तेजाने जळतो, सूर्य किरणांनी जळवतो.
राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत्। क्रोधिता मन्युना घ्नन्ति वज्रपाणिरिवासुरान्
राजा दंडाने शिक्षा करतो, पण ब्राह्मण रागाने जाळतो; रागावले की ते वज्रधारी इंद्रासारखे शत्रूंचा नाश करतात.
जाने भद्रे महर्षिं तं तस्य मन्युर्न विद्यते।' इच्छामि त्वां वरारोहे भजमानामनिन्दिते। त्वदर्थं मां स्थितं विद्धि त्वद्गतं हि मनो मम
सौम्ये, मला तो महर्षी माहीत आहे; त्याला राग नाही. सुंदर कटीवाली, निष्पापे, तू मला आवडतेस आणि मी तुझ्यावर प्रेम करतो. मी तुझ्यासाठी इथे आहे, माझं मन तुझ्यातच आहे.
आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मनः। आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमर्हसि धर्मतः
स्वतःच आपला खरा मित्र आणि आधार असतो; धर्माने, स्वतःच स्वतःचं दान करावं.
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मतः स्मृताः। ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः
संक्षिप्तपणे सांगायचं तर, आठ विवाह प्रकार धर्माने मानले आहेत: ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य आणि असुर.
गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमः स्मृतः। तेषां धर्म्यान्यथापूर्वं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
गंधर्व, राक्षस आणि पैशाच या आठव्या प्रकारात गणले गेले आहेत. या सर्व प्रकारांबद्दल मनु स्वायंभुव यांनी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे धर्म सांगितला आहे.
प्रशस्तांश्चतुरः पूर्वान्ब्राह्मणस्योपधारय। षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते
ब्राह्मणासाठी पहिले चार विवाह प्रकार श्रेष्ठ मानले गेले आहेत, हे लक्षात ठेव. क्षत्रियासाठी सहा प्रकार धर्मानुसार योग्य आणि निष्कलंक समजले जातात.
राज्ञां तु राक्षसोऽप्युक्तो विट्शूद्रेष्वासुरः स्मृतः। पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या अधर्म्यौ द्वौ स्मृताविह
राजांसाठी राक्षस विवाहही सांगितला आहे; वैश्य आणि शूद्रांसाठी असुर विवाह मानला जातो. या पाच प्रकारांपैकी तीन धर्मयुक्त, तर दोन अधार्मिक समजले गेले आहेत.
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन। अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गतिः स्मृता
पैशाच आणि असुर विवाह कधीही करु नयेत. या नियमाप्रमाणेच धर्माचा मार्ग पाळावा, असे सांगितले आहे.