एतच्छ्रुत्वा तु राधेयः क्रोधादुल्फाल्य लोचने । उवाच भीष्मं राधेयस्तुदन्वाग्भिः प्रतोदवत्
हे ऐकून, राधेयानं, कर्णानं रागाने डोळे लाल करून, भीष्माला शब्दांनी चाबकासारखे टोचून उत्तर दिले.
पितामह यथेष्टं मां वाक्शरैरुपकृन्तसि । अनागसं सदा द्वेषादेवमेव पदेपदे
पितामह, तुला हवे तसे तू मला शब्दांनी जखमी करतोस. मी काहीही अपराध केला नाही, तरी प्रत्येक वेळी तू मला द्वेष करतोस.
मर्षयामि च तत्सर्वं दुर्योधनकृतेन वै । त्वं तुं मां मान्यसे मन्दं यथा कापुरुषं तथा
हे सर्व मी दुर्योधनासाठी सहन करतो; पण तू मला कधीच काही समजत नाहीस, जणू मी कापुरुषच आहे.
भवानर्धरथो मह्यं मतो वै नात्र संशयः । सर्वस्य जगतश्चैव गाङ्गेयो न मृषा वदेत्
माझ्या मते, तूच अर्धरथी आहेस, यात मला शंका नाही. आणि गंगेपुत्र कधीही जगासमोर असत्य बोलेल असे नाही.
कुरूणामहितो नित्यं न च राजाऽवबुध्यते । को हि नाम समानेषु राजसूदारकर्मसु
तो नेहमीच कुरूंच्या हितासाठी असतो, पण राजा ते समजत नाही. कारण, समकक्षांच्या पराक्रमाचा नाश कोणाला हवाय राजसूय यज्ञात?
तेजोवधमिमं कुर्याद्विभेदयिषुराहवे । यथा त्वं गुणविद्वेषादपरागं चिकीर्षसि
युद्धात फूट पाडायची इच्छा असलेला जसा दुसऱ्याचा तेज कमी करतो, तसंच तू गुणद्वेषातून दुसऱ्याचा अपमान करतोस.
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः । महारयत्वं संख्यातुं शक्यं क्षत्रस्य कौरव
कौरवा, क्षत्रिय राजाची मोठेपणाची मोजणी वयाने, पांढऱ्या केसांनी, संपत्तीने किंवा नातलगांनी होत नाही.
बलज्येष्ठं स्मृतं क्षत्रं मन्त्रज्येष्ठा द्विजातयः । धनज्येष्ठाः स्मृता वैश्याः शूद्रास्तु वयसाऽधिकाः
शक्तीने क्षत्रिय श्रेष्ठ मानले जातात, मंत्राने द्विज, संपत्तीने वैश्य, आणि वयाने शूद्र श्रेष्ठ समजले जातात.
यथेच्छकं स्वयं ब्रूया रथानतिरथांस्तथा। कामद्वेषसमायुक्तो मोहात्प्रकुरुते भवान्
तुम्ही रथी आणि अतिरथी यांच्याबद्दल जशी इच्छा तशी बोलता, इच्छा किंवा द्वेष याने चालवले जाऊन, आणि मोहामुळे तसेच वागता.
दुर्योधन महाबाहो साधु सम्यगवेक्ष्यताम्। त्यज्यतां दुष्टभावोऽयं भीष्मः किल्बिषकृत्तव
महाबाहू दुर्योधन, नीट विचार करावा; हा वाईट विचार सोड, भीष्म तुझ्यासाठी पापाचा कारण झाला आहे.
भिन्ना हि सेना नृपते दुःसन्धेया भवत्युत। मौला हि पुरुषव्याघ्र किमु नानासमुत्थिताः
राजा, विभागलेली सेना पुन्हा एकत्र करणे फार कठीण असते; जे घरचेच माणसे फुटतात त्यांचेच असे, तर बाहेरून जमलेल्यांचे काय?
एषां द्वैधं समुत्पन्नं योधानां युधि भारत। तेजोवधो नः क्रियते प्रत्यक्षेण विशेषतः
भारता, या युद्धात सैनिकांमध्ये फूट पडली आहे; आपली उमेद डोळ्यांसमोरच कमी होत चालली आहे.
रथानां क्वच विज्ञानं क्वच भीष्मोऽल्पचेतनः । अहमावारयिष्यामि पाण्डवानामनीकिनीम्
रथींची खरी ओळख कुठे, आणि भीष्म तर आता दुर्बल मनाचा आहे; मी स्वतः पांडवांची सेना थांबवीन.
आसाद्य माममोघेषुं गमिष्यन्ति दिशो दश। पाण्डवाः सहपञ्चालाः शार्दूलं वृषभा इव
माझ्या अपराजित बाणांना तोंड देताना, पांडव आणि पांचाळ वाघासमोर बैल जसे पळतात तसे सर्व दिशांना पळतील.
क्वच युद्धं विमर्दो वा मन्त्रे सुव्याहृतानि च। क्वचभीष्मो गतवयामन्दात्मा कालचोदितः
युद्ध किंवा सामना, किंवा योग्य सल्ला कुठे आहे? आणि भीष्म तर आता वृद्ध, थकलेला, काळाच्या प्रभावाखाली आहे.
एकाकी स्पर्धति नित्यं सर्वेण रमता सह । न चान्यं पुरुषं कंचिन्मन्यते मोघदर्शनः
तो नेहमी एकटाच स्पर्धा करतो, सर्वांसोबत रमतो, आणि व्यर्थ दृष्टीने दुसऱ्या कोणालाही काही समजत नाही.
श्रोतव्यं खलु वृद्धानमिति शास्त्रनिदर्शनम् । न त्वेव ह्यतिवृद्धानां पुनर्बालाहि ते मताः
शास्त्रात म्हटले आहे की वडिलधाऱ्यांचे ऐकावे; पण ज्या फार वृद्ध आहेत त्यांना तुम्ही पुन्हा लहान मुलांसारखेच समजता.
अहमेको हनिष्यामि पाण्डवानानीकिनीम् । सुयुद्धे राज्यशार्दूल यशो भीष्मं गमिष्यति
मी एकटाच पांडवांची सेना नष्ट करीन; पण योग्य युद्धात, राजांचा वाघ, कीर्ती भीष्मालाच मिळेल.
कृतः सेनापतिस्त्वेष त्वया भीष्मो नराधिप। सेनापतौ यशो गन्ता न तु योधान्कथञ्चन
राजाधिराज, हा भीष्म सेनापती म्हणून तू नेमला आहेस; म्हणून कीर्ती सेनापतीलाच मिळेल, सैनिकांना नाही.
नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कथञ्चन। हते भीष्मे तु योद्धाऽस्मि सर्वैरेव महारथैः
राजा, गंगेपुत्र भीष्म जिवंत असेपर्यंत मी कधीच युद्ध करणार नाही; पण भीष्म पडला की मी सर्व महायोध्यांसोबत लढेन.
समुद्यतोयं भारो मे सुमहान्सागरोपमः। धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः
ही जबाबदारी माझ्यावर समुद्राएवढी मोठी आहे; धृतराष्ट्रपुत्रांच्या युद्धात, अनेक वर्षे विचारात घोळलेली.
तस्मिन्नभ्यागते काले प्रतप्ते रोमहर्षणे । मिथो भेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतज
तो वेळ जेव्हा येईल, अंगावर काटा येईल, तेव्हा आपल्यात फूट पडू नये म्हणून मी तुला जिवंत ठेवतो, सूतपुत्रा.
न ह्यहं त्वद्य विक्रम्य स्थविरोऽपि शिशोस्तव। युद्धश्रद्धामहं छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज
मी जरी वृद्ध असलो तरी, तुला जिंकून तुझ्या मनातील युद्धाची श्रद्धा किंवा तुझे प्राण मी कधीच घालवणार नाही, सूतपुत्रा.
जामदग्र्येन रामेण महास्त्राणि विमुञ्चता। न मे व्यथा कृता काचित्त्वं तु मे कि करिष्यसि
जमदग्नीपुत्र रामाने जेव्हा मोठी अस्त्रे सोडली, तेव्हा मला काहीच भीती वाटली नाही; मग तू माझे काय करशील?
कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम्। वक्ष्यामि तु त्वां सन्तप्तो निहीन कुलपांसन
सज्जन लोक कधीच स्वतःच्या शक्तीचं कौतुक करत नाहीत; पण मी फारच दुःखी झालो आहे म्हणून, अरे कुलाला कलंक लावणाऱ्या, मी तुला सांगतो.
समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिराजस्वयंवरे । निर्जित्यैकरथेनैव याः कन्यास्तरसाहृताः
काशीच्या राजाच्या स्वयंवराला जमलेल्या सगळ्या राजे आणि क्षत्रियांना मी एकट्याने, एका रथावरून, हरवलं आणि त्या कन्या झटक्यात उचलून नेल्या.
ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनः । मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे
अशा असंख्य पराक्रमी वीरांना, त्यांच्या सैन्यासह, मी एकट्याने रणांगणात हरवलं आहे.
त्वां प्राप्य वैरपुरुषं कुरूणामनयो महान्। उपस्थितो विनाशाय यतस्व पुरुषो भव
आता, कुरूंचा शत्रू असलेल्या तुला भेटल्यावर, त्यांच्या घरात मोठं संकट आलं आहे; म्हणून, पुरुषार्थ दाखव आणि तयारी कर.
युध्यस्व समरे पार्थं येन विस्पर्धसे सह । द्रक्ष्यामि त्वां विनिर्मुक्तमस्माद्युद्धात्सुदुर्मते
ज्याच्याशी तू स्पर्धा करतोस त्या पार्थाशी रणात सामना कर; मी पाहूया, वाईट बुद्धीच्या, या युद्धातून तू कसा सुटतोस.
तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । मां समीक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महदुद्यतम्
त्यावर धृतराष्ट्राचा पराक्रमी पुत्र म्हणाला, 'गंगेपुत्रा, माझ्याकडे नीट पाहा, कारण मोठं काम हातात घेतलं आहे.'