अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराक्षमम्। मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः
'दुष्काळ संपल्यानंतर, तो ऋषी पुन्हा अक्षम या ठिकाणी आला, आणि तिथे त्या नदीला प्रभूनं 'पारेती' असं नाव दिलं.'
मतङ्गं याजयाञ्चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम्। त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं सुरेश्वर
'तिथे, स्वतः आनंदी मनाने त्यानं मतंगाकडून यज्ञ करवला, आणि तू, देवेंद्र, त्याच्या भीतीने सोम पिण्यास गेला होतास.'
चकारान्यं च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा। प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः। गुरुशापहतस्यापि त्रिशङ्कोः शरणं ददौ
रागाने त्याने दुसरा लोक निर्माण केला, त्यात ताऱ्यांची शोभा दिली; श्रवण या नक्षत्रापासून सुरू होणारी नक्षत्रे त्याने घडवली आणि गुरुच्या शापाने खाली पडलेल्या त्रिशंकुला आश्रय दिला.
ब्रह्मर्षिशापं राजर्षिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः। अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाङ्गं तद्विनाशितम्
ब्रह्मर्षीच्या शापातून कौशिक हा राजर्षी कसा मुक्त होईल, जेव्हा देवांनी त्याचा तिरस्कार करून यज्ञाचा भागच नष्ट केला?
अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत्प्रभुः। निनाय च तदा स्वर्गं त्रिशङ्कुं स महातपाः
त्या तेजस्वी तपस्व्याने इतर यज्ञाचे भाग निर्माण केले आणि त्याच वेळी त्रिशंकुला स्वर्गात नेले.
एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे। यथाऽसौ न दहेत्क्रुद्धस्तथाऽऽज्ञापय मां विभो
ज्याची ही कृत्ये आहेत, त्याची मला फार भीती वाटते; तो रागावून मला जाळू नये म्हणून, प्रभो, मला योग्य मार्गदर्शन कर.
तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा। संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद्दिशः
त्याच्या तेजाने तो जग जाळू शकतो, पायाने पृथ्वी हलवू शकतो, मोठ्या मेरूला लगेच दाबू शकतो आणि दिशा उलटवू शकतो.
तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम्। कथमस्मद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत्
अशी प्रखर तपश्चर्या असलेला, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, अशा ऋषीकडे माझ्यासारखी स्त्री कशी जाऊ शकेल?
हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम्। कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत्
ज्याचे मुख अग्नीप्रमाणे उजळते, ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य, चंद्र आणि तारे आहेत, ज्याची जीभ म्हणजे काळ आहे, अशा श्रेष्ठ देवांमध्ये, माझ्यासारखी स्त्री त्याला कशी स्पर्श करू शकेल?
यमश्च सोमश्च महर्षयश्च साध्या विश्वे वालस्विल्याश्च सर्वे। एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावा- त्तस्मात्कस्मान्मादृशी नोद्विजेत
यम, सोम, महर्षी, साध्य, विश्वदेव, आणि सर्व वालखिल्य देखील ज्याच्या सामर्थ्याने घाबरतात, तर माझ्यासारखी स्त्री का घाबरू नये?
त्वयैवमुक्ता च कथं समीप- मृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र। रक्षां च मे चिन्तय देवराज यथा त्वदर्थं रक्षिताऽहं चरेयम्
तुम्ही असं सांगितल्यावर मी त्या ऋषीकडे कशी जाऊ? देवराज, माझ्या रक्षणाचा विचार करा, म्हणजे तुमच्या कार्यासाठी मी सुरक्षित राहून वागू शकेन.
कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव। भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये सहायभूतस्तु तव प्रसादात्
माझ्या इच्छेनुसार, त्या ठिकाणी खेळण्यासाठी वायुदेव मला निवास देऊ देत; आणि या कार्यात, तुमच्या कृपेने कामदेव माझा मदतीला असो.
वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवाया- त्तस्मिन्काले तमृषिं लोभयन्त्याः। तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिं- स्ततो ययौ साऽऽश्रमं कौशिकस्य
मग त्या वेळी, वायूने वनातून सुगंधी वारा वाहिला, ज्यामुळे त्या ऋषीला मोह झाला; सर्व तयारी झाल्यावर, ती कौशिकाच्या आश्रमाकडे गेली.
एवमुक्तस्तया शक्रः संदिदेश सदागतिम्। प्रातिष्ठत तदा काले मेनका वायुना सह
तिच्या बोलण्यावर शक्राने तिला नेहमी येण्याची आज्ञा दिली; योग्य वेळी, मेनका वायूसोबत निघाली.
अथापश्यद्वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम्। मिश्वामित्रं तप्यमानं मेनका भीरुराश्रमे
मग सुंदर अंग असलेली, पण मनात घाबरलेली मेनका, तपश्चर्येने पाप जळून गेलेल्या, तप करत असलेल्या विश्वामित्राला त्याच्या आश्रमात पाहते.
अभिवाद्य ततः सा तं प्राक्रीडदृषिसन्निधौ। अपोवाह च वासोऽस्या मारुतः शशिसंनिभम्
त्यानंतर तिने त्याला वंदन केले आणि ऋषीच्या उपस्थितीत खेळू लागली; वाऱ्याने तिचे चंद्रासारखे तेजस्वी वस्त्र उडवले.
सागच्छत्त्वरिता भूमिं वासस्तदभिलिप्सती। कुत्सयन्तीव सव्रीडं मारुतं वरवर्णिनी
ती झपाट्याने जमिनीवर गेली, आपले वस्त्र उचलण्यासाठी, आणि लाजत-लाजत, जणू वाऱ्याला दोष देत, ती सुंदर रंगाची मेनका पुढे गेली.
पश्यतस्तस्य राजर्षेरप्यग्निसमतेजसः। विश्वामित्रस्ततस्तां तु विषमस्थामनिन्दिताम्
अग्नीप्रमाणे तेज असलेल्या त्या राजर्षीने पाहत असतानाच, विश्वामित्राने तिला, निर्दोष असूनही कठीण अवस्थेत असलेली, पाहिले.
गृद्धां वाससि संभ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तमः। अनिर्देश्यवयोरूपामपश्यद्विवृतां तदा
मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्राने वस्त्रासाठी आतुर आणि गोंधळलेली, तिचे वय आणि सौंदर्य वर्णन करता येणार नाही अशी उघडी पडलेली मेनका पाहिली.
तस्या रूपगुणान्दृष्ट्वा स तु विप्रर्षभस्तदा। चकार भावं संसर्गे तया कामवशं गतः
तिचे रूप आणि गुण पाहून, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला तिच्याशी संग करण्याची इच्छा झाली आणि तो कामाच्या अधीन झाला.
न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छदनिन्दिता। तौ तत्र सुचिरं कालमुभौ व्यवहरतां तदा
तिने त्याला आमंत्रण दिलं, आणि ती निष्पाप होती, तिलाही त्याची इच्छा होती. मग त्या दोघांनी तिथे खूप दिवस एकत्र आनंदाने आयुष्य जगलं.
रममाणौ यथाकामं यतैकदिवसं तथा। `एवं वर्षसहस्राणामतीतं नान्वचिन्तयत्
दोघेही आपल्याला हवं तसं एकमेकांच्या सहवासात रमले, जणू रोजचा एकच दिवस चालू आहे असं वाटलं, आणि असं करता करता हजारो वर्षं कशी गेली ते त्यांना कळलंच नाही.
कामक्रोधावजितवान्मुनिर्नित्यं समाहितः। चिरार्जितस्य तपसः क्षयं स कृतवान्मुनिः
तो ऋषी नेहमीच शांतचित्त होता, त्याने इच्छा आणि रागावर विजय मिळवला होता; पण तरीही त्याने अनेक वर्षांनी मिळवलेलं तप संपवलं.
तपसः संक्षयादेव मुनिर्मोहं समाविशत्। मोहाभिभूतः क्रोधात्मा ग्रसन्मूलफलान्मुनिः
तपाची शक्ती कमी झाल्यामुळे त्या ऋषीला मोहाने ग्रासलं; मोह आणि रागाने पछाडलेला तो ऋषी मुळं आणि फळं खाऊ लागला.
पादैर्जलरवं कृत्वा अन्तर्द्वीपे कुटीं गतः। मेनका गन्तुकामा तु शुश्राव जलनिस्वनम्
पायांनी पाण्यात आवाज करत तो त्या बेटावरच्या आपल्या झोपडीमध्ये गेला; आणि मेनका, निघायची इच्छा असताना, तिने पाण्याचा आवाज ऐकला.
तपसा दीप्तवीर्योऽसावाकाशादेति याति च। अद्य संज्ञां विजानामि ययाऽद्य तपसः क्षयः
त्याचं तपामुळे तेज इतकं प्रखर झालं होतं की तो आकाशातून ये-जा करायचा; आज मला समजलं की त्याचं तप संपलं याचं हेच चिन्ह आहे.
गन्तुं न युक्तमित्युक्त्वा ऋतुस्नाताथ मेनका। कामरागाभिभूतस्य मुनेः पार्स्वं जगाम ह
‘आता जाणं योग्य नाही’ असं म्हणत, ऋतूनंतर स्नान केलेली मेनका, काम आणि आकर्षणाने पछाडलेल्या त्या ऋषीजवळ गेली.
जनयामास स मुनिर्मेनकायां शकुन्तलाम्। प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम्
त्या ऋषीने मेनकेच्या पोटी हिमालयाच्या सुंदर उतारावर, मालिनी नदीच्या काठी, शकुंतला नावाच्या कन्येचा जन्म घडवला.
देवगर्भोपमां बालां सर्वाभरणभूषिताम्। शयानां शयने रम्ये मेनका वाक्यमब्रवीत्
सर्व दागिन्यांनी सजलेली, देवकन्येसारखी सुंदर मुलगी, सुंदर पलंगावर झोपलेली होती; तेव्हा मेनकेने तिला सांगितलं.
महर्षेरुग्रतपसस्तेजस्त्वमसि भामिनि। तस्मात्स्वर्गं गमिष्यामि देवकार्यार्थमागता
‘सुंदरी, तुझ्यात त्या महर्षीच्या कठोर तपाचं तेज आहे; म्हणून मी आता स्वर्गात परत जाते, कारण मी इथे देवांचं काम करण्यासाठी आले होते.’