को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी प्राप्येममरिमर्दनम् । गजो वाजी रथो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत्
जो कोणी जगण्याची इच्छा ठेवतो आणि या शत्रूंचा संहार करणाऱ्याला भेटतो, तो हत्ती, घोडा किंवा रथावर असला तरी पुन्हा सुखरूप घरी परतू शकतो का?
कथमाभ्यामभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा । रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन्
लढाईत आम्हा दोघांनी किंवा कठोर बळाने जखमी झाल्यावर, पायाने जमिनीला स्पर्श करून कोणी जिवंत सुटू शकतो का?
किं दुर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यमे राजचमूं समेताम्। दुराधरषां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्
तू खोल विहिरीत झोपलास का? तुला ही एकत्र झालेली, देवांच्या सैन्यासारखी तेजस्वी आणि राजांनी जपलेली, जिंकायला कठीण अशी राजांची सेना दिसत नाही का?
प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च। साल्वैः समत्स्यैः कुरुमुख्यदेश्यै- र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः
पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर, काम्बोज, शाक, खश, साल्व, मत्स्य, कुरूंचे प्रमुख, म्लेच्छ, पुलिंद, द्रविड, आंध्र, कांची –
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं नाङ्गं यथा वेगमपारकणीयम्। मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये युयुत्समे मन्द किमल्पबुद्धे
युद्धात वाढलेली ही विविध लोकांची मोठी सेना, वेगवान नदीसारखी ओलांडता येत नाही; आणि मी हत्तींच्या सैन्यात उभा राहून युद्धासाठी तयार आहे – हे तुला दिसत नाही का, मंदबुद्धी?
इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। अभ्यवृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत
असे म्हणून उलूकाने धर्मपुत्र युधिष्ठिर राजाला उद्देशून बोलून, पुन्हा वळून जिष्णूला (अर्जुनाला) सांगितले.
अकत्थमानो युध्यस्व कत्थेसेऽर्जुन किं बहु। पर्यायात्सिद्धिरेस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात्
अर्जुना, मोठ्या मोठ्या गोष्टी न करता लढ; इतके बोलण्याचे काय कारण? यश प्रयत्नाने मिळते, केवळ बढाईने नाही.
यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय । सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः
धनंजया, जर केवळ बढाईने या जगात कामे पूर्ण होत असती, तर सर्वांचेच उद्दिष्ट साध्य झाले असते – बढाई देण्यात कोण कमी आहे?
जानामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम्। जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि
माझे माहित आहे, तुझ्या सोबत वासुदेव आहे; तुझे गाण्डीव धनुष्य तळहाताएवढे मोठे आहे, हेही मला ठाऊक आहे; तुझ्यासारखा योद्धा दुसरा नाही, हेही मला माहीत आहे; हे सर्व जाणून मी हे राज्य तुझ्यासाठी सांभाळतो.
न तु पर्यायधर्मेण राज्यं प्राप्नोति मानुषः । मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे
पण केवळ परंपरेने मनुष्याला राज्य मिळत नाही; विधाता आपल्या इच्छेने अनुकूल गोष्टी घडवतो.
त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव । भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम्
तेरा वर्षे तू दु:खी होत असताना हे राज्य उपभोगलेस; आता पुन्हा तुला आणि तुझ्या बांधवांना मारून मी हे राज्य पुन्हा मिळवीन.
क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः। क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुना
त्या वेळी तू फासे खेळात हरलास आणि दास झाला होतास, तेव्हा तुझे गाण्डीव कुठे होते? फाल्गुना, त्या वेळी भीमसेनाची ताकद कुठे होती?
सगदाद्भीमसेनाद्वा पार्थाद्वापि सगाण्डिवात् । न वै मोक्षस्तदा वोभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम्
त्या वेळी गदाधारी भीमसेन किंवा गाण्डीवधारी पार्थ यांच्यापासून सुटका नव्हती – केवळ निष्पाप कृष्णा (द्रौपदी) सोडून.
सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती । अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान्
तुम्ही दास्याला लागलात, त्या अमानुष अवस्थेत, दासांचे काम करत असताना, पार्षती (द्रौपदी) नेच तुम्हाला सोडवले.
अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् । धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा
मी जे काही षंढ आणि तीळ याबद्दल बोललो, ते पूर्णपणे खरं आहे; कारण त्या वेळी विराटनगरात पार्थाने केसांची वेणी घातली होती.
सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे । भीमसेनेन कौन्तेय यच्च तन्मम पौरुषम्
विराटाच्या स्वयंपाकघरात भीमसेनाने स्वयंपाक करताना दाखवलेली ताकद, हेही माझंच पुरुषार्थ आहे, कुंतीपुत्रा.
एवमेतत्सदां दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः । वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि
नेहमीच क्षत्रियांनी क्षत्रियांना अशा शिक्षा दिल्या आहेत; तू वेणी घालून षंढाचा वेष घेतलास आणि कन्येसारखा नाचलास.
न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फाल्गुन । राज्यं प्रतिप्रदाकस्यामि युद्ध्यस्व सहकेशवः
ना वासुदेवाच्या भीतीने, ना तुझ्या भीतीने, फाल्गुना, मी राज्य परत देणार नाही; कृष्णासोबत युद्ध करायचं असेल तर कर.
न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा । आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति प्रतिगर्जनाः
माझ्या हातात शस्त्र घेतल्यावर, युद्धात माझ्या गर्जना कोणतीही माया, जादू किंवा भयंकर टोणगे थांबवू शकत नाहीत.
वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा। आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दशः
हजारो वासुदेव किंवा शेकडो फाल्गुनासुद्धा माझ्यासमोर आले तरी, माझ्या अपराजित बाणांसमोर ते दहा दिशांना पळून जातील.
संयुगं गच्छ भूष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम्। तरेमं वा महागाधं सौमदत्तितिमिङ्गिलम्
भीष्माशी युद्ध कर, किंवा डोक्याने एखादा डोंगर फोड, किंवा या खोल समुद्रासारख्या सौमदत्त नावाच्या महाकाय माशाला पार कर.
शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् । बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तिकतिमिङ्गितम्
शारद्वत नावाचा मोठा मासा, विविंशती नावाचा भयंकर साप, बृहद्बल नावाची मोठी लाट आणि सौमदत्त नावाचा व्हेल—हे सगळे जिंकून दाखव.
भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम्। कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबासुखम्
भीष्माची थांबता न येणारी गती, द्रोण नावाचा भयंकर मगर, कर्ण आणि शल्याचा भोवरा, आणि काम्बोज लोकांची जळती आग—हे सगळे युद्धात तोंड दे.
दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्। जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्
दुःशासनाची लाट, शल आणि शल्य हे मासे, सुसेण नावाचा साप, चित्रायुध आणि नागनक्र, जयद्रथ नावाचा डोंगर, पुरुमित्र नावाचा खोल भाग, दुर्मर्षणाचा प्रचंड प्रवाह आणि शकुनीचं खोल दरी—हे सगळे तुझी वाट पाहत आहेत.
शस्त्रौघमक्षय्यमतिप्रवृद्धं यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः। भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव- स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति
जेव्हा तू त्या न थांबणाऱ्या, वाढत्या शस्त्रांच्या लाटेत शिरशील, थकून जाशील, आणि सर्व बांधव मारले जातील, तेव्हा तुझं मन दुःखाने भरून जाईल.
तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे- र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्। प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना
त्या वेळी, पार्था, तुझं मन पृथ्वीचं राज्य सोडून देईल, जसं आत्मा स्वर्गातून परततो; शांत हो, कारण तू ज्या राज्याची इच्छा करतोस ते मिळवणं तितकंच कठीण आहे, जसं तप न केलेल्याला स्वर्ग मिळणं.
उलूकस्त्वर्जुनं भूयो यथोक्तं वाक्यमब्रवीत्। आशीविषमिव क्रुद्धं तुदन्वाक्यशलाकया
मग उलूकाने पुन्हा अर्जुनाला सांगितलेली वाक्ये बोलली, आणि रागावलेल्या सर्पासारखी तीक्ष्ण शब्दांनी त्याला टोचले.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुषिताः पाण्डवा भृशम् । प्रागेव भृशसंक्रुद्धाः कैतव्येनापि धर्षिताः
ती वचने ऐकून पांडव खूपच संतापले; आधीच ते कैतव्याच्या अपमानाने प्रचंड रागावलेले होते.
आसनेषूदतिष्ठन्त बाहूंश्चैव प्रचिक्षिपुः। आशीविषा इव क्रुद्धा वीक्षाञ्चक्रुः परस्परम्
ते आपल्या आसनावरून उठले आणि हात उंचावले; रागावलेल्या सर्पांसारखे एकमेकांकडे तिरस्काराने पाहू लागले.
अवाक्छिरा भीमसेनः समुदैक्षत कैतवम्। नेत्राभ्यां लोहितान्ताभ्यामाशीविष इव श्वसन्
भीमसेनाने डोकं खाली घालून कैतव्याकडे तिरस्काराने पाहिलं; त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरलं होतं आणि तो सर्पासारखा जोरात श्वास घेत होता.