दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्। जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्
दुःशासन हा वेगाने वाहणारा प्रवाह आहे, शल आणि शल्य हे मासे आहेत, सुसेन आणि चित्रायुध हे नागाच्या पावलांचे टप्पे आहेत, जयद्रथ हा डोंगर आहे, पुरुमित्र खोल पाणी आहे, दुर्मर्षण पाणी आहे आणि शकुनी धबधबा आहे.
शश्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः। भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव- स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति
जेव्हा तू त्या कधीही न संपणाऱ्या आणि वाढतच जाणाऱ्या शस्त्रांच्या प्रवाहात उतरशील, तेव्हा थकून तुझं भान हरवेल, आणि सर्व आप्तजन मारले गेले की, तुझ्या मनात मोठा पश्चात्ताप येईल.
तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे- र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्। प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना
त्या वेळी, पृथेच्या पुत्रा, तुझं मन पृथ्वीचं राज्य करण्यापासून दूर जाईल, जसं अपवित्र लोक स्वर्गाकडून वळतात; शांत हो, कारण तू ज्या राज्याची इच्छा करतोस, ते मिळवणं तितकंच कठीण आहे, जितकं तप न केलेल्याला स्वर्ग मिळणं.
सेनानिवेशं संप्राप्तः कैतव्यः पाण्डवस्य ह । समागतः पाण्डवेयैर्युधिष्ठिरमभाषत
कैतव्य पांडवांच्या छावणीत आला आणि पांडवांशी भेटून, युधिष्ठिराला म्हणाला.
अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रुवतो मम। दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्धुमर्हसि
मी दूतवाक्य बोलण्यात जाणकार आहे, आणि जसं सांगितलं तसंच बोलतो; दुर्योधनाचा संदेश ऐकून माझ्यावर रागावू नकोस.
उलूक न भयं तेऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः । यन्मत्तं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः
उलूक, तुला काहीही भीती नाही; तू निर्धास्तपणे सांग, जे काही मी धृतराष्ट्रपुत्राच्या, त्या लोभी आणि दूरदृष्टी नसलेल्या, वतीने सांगतोय.
ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम्। सृञ्जयानां च मत्स्यानां कृष्णस्य च यशस्विनः
मग तेजस्वी आणि महान पांडव, सृंजय, मत्स्य आणि किर्तीमान कृष्ण यांच्या मध्ये,
द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ । भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह
द्रुपद आणि त्याचे पुत्र, विराट आणि सर्व राजे यांच्या उपस्थितीत, त्याने हे शब्द उच्चारले.
इदं त्वामब्रवीद्राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः । श्रृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध युधिष्ठिर
धृतराष्ट्रपुत्र, मोठ्या मनाचा राजा, तुला हा संदेश पाठवतोय, युधिष्ठिरा; तो कुरुवीर ऐकत असताना तूही ऐक.
पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् । शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना
तू जुगारात हरलास आणि कृष्णा सभेत ओढली गेली; असा अपमान सहन करणं, अभिमानी पुरुषालाही शक्य आहे.
द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः । संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः
बारा वर्षे तू वनात राहिलास, घरापासून दूर, आणि एक वर्ष विराटाच्या सेवेत, वेष बदलून काढलास.
अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव। द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव
राज्य गमावणं, वनवास आणि द्रौपदीच्या दुःखाचा आठवण ठेव, आणि खरा पुरुष हो, पांडवा.
अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव । दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते
भीमसेनाने, जो काही करू शकत नाही, दुःशासनाचे रक्त पिण्याची शपथ घेतली असेल, तर त्याने ते शक्य असेल तर करून दाखवावं.
लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम्। समः पन्था भृतास्तेश्वाः श्वो युध्यस्व सकेशवः
लोखंडी कवच घातलं आहे, कुरुक्षेत्र मऊ-मातीपासून स्वच्छ केलं आहे, रस्ता मोकळा आहे, तुझे घोडे तयार आहेत; उद्या केशवाच्या सोबत युद्ध कर.
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे । आरुरुक्षुर्यथा पङ्गुः पर्वतं गन्धमादनम्
भीष्माशी प्रत्यक्ष युद्ध न करता, तू का बढाया मारतोस? हे अगदी तसं आहे, जसं एखादा अपंग गंधमादन पर्वत चढू पाहतो.
एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव। सूतपुत्रं सुदुर्घर्षं शल्यं च बलिनां वरम्
असं तू बढाया मारतोस, कुंतीपुत्रा; फक्त बोलणारा नको, कृती करणारा हो. सूतपुत्र, जो युद्धात कठीण आहे, आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला शल्य, यांना सामोरा जा.
द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि। अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि
पार्था, युद्धात शक्तिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, शचीपतीसारख्या द्रोणाला न जिंकता तुला हे राज्य कसे हवे आहे?
ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः। युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम्
तो ब्रह्मधनुष्याचा आचार्य आहे, दोन्ही वेदांचा जाणकार आणि त्यांचा अंत करणारा आहे. युद्धात तो हलता नाही, सैन्यात फिरणारा आणि थकवा न येणारा सेनापती आहे.
द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा । न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम्
पार्था, तू द्रोणासारख्या तेजस्वी वीराला जिंकू इच्छितोस, हे फुकाचे आहे; कारण वाऱ्याने मेरू पर्वत उध्वस्त केला, असे आम्ही कधीच ऐकले नाही.
अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् । युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम्
जर तू म्हणतोस तसे खरे असेल, तर वारा मेरू पर्वत उचलून नेईल, आकाश पृथ्वीवर पडेल किंवा युग उलटे फिरेल.
को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी प्राप्येममरिमर्दनम् । गजो वाजी रथो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत्
जो कोणी जगण्याची इच्छा ठेवतो आणि या शत्रूंचा संहार करणाऱ्याला भेटतो, तो हत्ती, घोडा किंवा रथावर असला तरी पुन्हा सुखरूप घरी परतू शकतो का?
कथमाभ्यामभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा । रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन्
लढाईत आम्हा दोघांनी किंवा कठोर बळाने जखमी झाल्यावर, पायाने जमिनीला स्पर्श करून कोणी जिवंत सुटू शकतो का?
किं दुर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यमे राजचमूं समेताम्। दुराधरषां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्
तू खोल विहिरीत झोपलास का? तुला ही एकत्र झालेली, देवांच्या सैन्यासारखी तेजस्वी आणि राजांनी जपलेली, जिंकायला कठीण अशी राजांची सेना दिसत नाही का?
प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च। साल्वैः समत्स्यैः कुरुमुख्यदेश्यै- र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः
पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, उत्तर, काम्बोज, शाक, खश, साल्व, मत्स्य, कुरूंचे प्रमुख, म्लेच्छ, पुलिंद, द्रविड, आंध्र, कांची –
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं नाङ्गं यथा वेगमपारकणीयम्। मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये युयुत्समे मन्द किमल्पबुद्धे
युद्धात वाढलेली ही विविध लोकांची मोठी सेना, वेगवान नदीसारखी ओलांडता येत नाही; आणि मी हत्तींच्या सैन्यात उभा राहून युद्धासाठी तयार आहे – हे तुला दिसत नाही का, मंदबुद्धी?
इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। अभ्यवृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत
असे म्हणून उलूकाने धर्मपुत्र युधिष्ठिर राजाला उद्देशून बोलून, पुन्हा वळून जिष्णूला (अर्जुनाला) सांगितले.
अकत्थमानो युध्यस्व कत्थेसेऽर्जुन किं बहु। पर्यायात्सिद्धिरेस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात्
अर्जुना, मोठ्या मोठ्या गोष्टी न करता लढ; इतके बोलण्याचे काय कारण? यश प्रयत्नाने मिळते, केवळ बढाईने नाही.
यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय । सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः
धनंजया, जर केवळ बढाईने या जगात कामे पूर्ण होत असती, तर सर्वांचेच उद्दिष्ट साध्य झाले असते – बढाई देण्यात कोण कमी आहे?
जानामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम्। जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि
माझे माहित आहे, तुझ्या सोबत वासुदेव आहे; तुझे गाण्डीव धनुष्य तळहाताएवढे मोठे आहे, हेही मला ठाऊक आहे; तुझ्यासारखा योद्धा दुसरा नाही, हेही मला माहीत आहे; हे सर्व जाणून मी हे राज्य तुझ्यासाठी सांभाळतो.
न तु पर्यायधर्मेण राज्यं प्राप्नोति मानुषः । मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे
पण केवळ परंपरेने मनुष्याला राज्य मिळत नाही; विधाता आपल्या इच्छेने अनुकूल गोष्टी घडवतो.