यदर्थं क्षत्रिया सूते सर्वं तदिदमागतम् । बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्यस्त्रलाघवम्
ज्या कारणासाठी क्षत्रिय जन्म घेतात, ते सर्व काही आता आलं आहे—शक्ती, पराक्रम, शौर्य आणि अस्त्रविद्येतील कौशल्य.
पौरुषं दर्शयन्युद्धे कोपस्य कुरु निष्कृतिम्। परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च। हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद्धंशितस्य च
युद्धात आपला पुरुषार्थ दाखव; आपल्या रागाची भरपाई कर. ज्याच्यावर दीर्घकाळ दुःख, हालअपेष्टा आणि राज्य गमावण्याचं दु:ख आलं, त्याचं हृदय कोणाचं तुटणार नाही?
कुले जातस्य शूरस्य परिवित्तेष्वगृध्यतः। आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं कस्य न दीपयेत्
जो कुळीन घरात जन्मलेला, धैर्यवान आहे आणि दुसऱ्याच्या संपत्तीवर कधीच डोळा ठेवत नाही, त्याचं स्वतःचं राज्य हिसकावलं गेलं तर कोणाचं मन संतापाने पेटून उठणार नाही?
यत्तदुक्तं महद्वाक्यं कर्मणा तद्विभाव्यताम्। अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः
ती मोठी गोष्ट जी बोलली गेली, ती कृतीतून दाखव. केवळ बोलून, पण काहीच न करता जो माणूस बढाया मारतो, त्याला शहाणे लोक निकामी समजतात.
अमित्राणां वशे स्थानं राज्यं च पुनरुद्धर। द्वावर्थौ युद्धकामस्य तस्मात्तत्कुरु पौरुषम्
शत्रूंच्या ताब्यात गेलेलं राज्य पुन्हा मिळव. ही दोन्ही उद्दिष्टं लढाईची इच्छा असणाऱ्यांसाठीच आहेत. म्हणून, आपली ताकद दाखव.
पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् । शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तु पुरुषमानिना
तुला जुगारात हरवलं गेलं, आणि कृष्णेला सभेत ओढून आणलं. अशी लाजिरवाणी गोष्ट जो स्वतःला पुरुष समजतो, तोच सहन करू शकतो.
द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः। संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः
बारा वर्षे तू वनवासात राहिलास आणि एक वर्ष विराटाच्या घरी दास्य पत्करून जगलास.
राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव । कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव
राज्याबाहेर हाकललं गेल्याचं दुःख, वनवासाची यातना, आणि कृष्णेला झालेला छळ — हे सगळं आठव, पांडवा, आणि खरा पुरुष बन.
अप्रियाणां च वचनं प्रब्रुवत्सु पुनः पुनः । अमर्षं दर्शयस्व त्वममर्षो ह्येव पौरुषम्
जेव्हा वारंवार अप्रिय शब्द ऐकावे लागतात, तेव्हा आपला रोष दाखव. कारण रोष दाखवणं हेच पुरुषार्थाचं लक्षण आहे.
क्रोधो बलं तथा वीर्यं ज्ञानयोगोऽस्त्रलाघवम्। इह ते दृश्यतां पार्थ युद्ध्यस्व पुरुषो भव
तुझा राग, बळ, शौर्य, ज्ञान, अस्त्रविद्या आणि कौशल्य — हे सर्व येथे दाखव, पार्था. लढ, आणि खरा पुरुष बन.
लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम्। पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्ध्यस्व सकेशवः
लोखंडी कवच तयार आहे, कुरुक्षेत्र स्वच्छ केलं आहे. तुझे घोडे तगडे आहेत, तुझे सैनिक पगारावर आहेत. उद्या केशवाच्या सोबत युद्ध कर.
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे। आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम्
भीष्माशी युद्ध न करता तू कशाचा गर्व करतोस? हे अगदी तसंच आहे जसं एखादा मूर्ख गंधमादन पर्वत चढायचं ठरवतो.
एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव। सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम्
असं सतत बढाया मारतोस, कुंतीपुत्रा; पण बढाया न मारणारा खरा पुरुष हो. सूतपुत्र, अत्यंत भयंकर शल्य आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ अशा वीरांना सामोरा जा.
द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि । अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि
डोण, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, युद्धात शचीपतीसारखा — त्याला हरवायचं नाही, आणि तरीही इथे राज्य मिळवायचं स्वप्न पाहतोस, पार्था?
ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः। युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम्
तो गुरु ब्रह्मधनुष्य चालवण्यात पटाईत आहे, दोन्ही वेदांचा जाणकार आहे, युद्धात पुढे असतो, कोणाच्याही धक्क्याने हलत नाही, सैन्यात वावरतो आणि अच्युत त्याच्या सोबत आहे.
द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा । न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम्
डोण, जो तेजस्वी आहे, त्याला हरवायचं ठरवलं आहेस, पार्था; पण हे व्यर्थ आहे. वाऱ्याने मेरू पर्वत उडवला, असं आम्ही कधीच ऐकलं नाही.
अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम्। युगं वा रिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम्
वारा मेरू पर्वत उचलू शकतो, आकाश पृथ्वीवर कोसळू शकतं, किंवा युग उलटू शकतं — पण तू माझ्याबद्दल जे बोलतोस, ते घडणं अशक्य आहे.
को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी पराप्येममरिमर्दनम् । पार्थो वा इतरो वापि कोन्यः स्वस्ति गृहान्व्रजेत्
ज्याला जगायची इच्छा आहे, तो या शत्रूंच्या संहारासमोर कोण उभा राहील? पार्था असो वा दुसरा कोणी, अजून कोण सुखरूप घरी परत जाईल?
कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा। रणे जीवन्प्रमुच्येत पदा भूमिपुमस्पृशन्
युद्धात या दोघांनी घाव घातला किंवा स्पर्श केला, तर असा कोण आहे की जो जिवंत राहून पुन्हा जमिनीवर पाऊल ठेवू शकेल?
किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां न बुध्यसे राजचमूं समेताम्। दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्
तू विहिरीत राहणाऱ्या बेडकासारखा का वागतोस? तुला हे राजसैन्य दिसत नाही का — देवांच्या सैन्यासारखं तेजस्वी, जिंकणं कठीण, आणि राजांनी जसं अमरांनी स्वर्गाचं रक्षण केलं तसं राखलेलं?
प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च । साल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश्यै- र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः
पूर्वेकडील, पश्चिमेकडील, दक्षिणेकडील, उत्तरेकडील लोक, काम्बोज, शाक, खश, साल्व, मत्स्य, कुरु देशातील, म्लेच्छ, पुलिंद, द्रविड, आंध्र, कांची या सगळ्यांसोबत—
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं गाङ्गं यथा वेगमपारणीयम्। मां च स्थितं नानाबलस्य मध्ये युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे
अनेक जातींची मोठी गर्दी युद्धासाठी जमली आहे, जणू गंगेच्या प्रवाहासारखी रोखता न येणारी आहे; आणि मी या विविध सैन्यांच्या मध्ये उभा आहे, लढायची इच्छा बाळगतो—मूर्खा, हे तुझं वेडपण काय?
अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते रथम्। जानीमो हि रणे पार्थ केतुं दिव्यं च भारत
तुझं अक्षय आणि शुद्ध रथ, जो अग्नीने दिला आहे, आम्हाला माहीत आहे; युद्धात, पार्था, तुझा दिव्य ध्वज आम्ही ओळखतो, हे भारतवंशी.
अकत्थमानो युद्ध्यस्व कत्थसेऽर्जुन किं बहु । पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्याति कत्थनात्
शेखी न करता लढ; अर्जुना, इतकं बोलून काय उपयोग? यश नेहमी प्रयत्नाने मिळतं, फक्त मोठ्या बोलण्याने काही साधत नाही.
यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय। सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः
धनंजया, जर या जगात फक्त शेखी मारून कामं साधली असती, तर सगळ्यांचीच उद्दिष्टं पूर्ण झाली असती—शेखी करून कोणाचं कधी वाईट झालं आहे?
जनामि ते वासुदेवं सहायं जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् । जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि
तुला वासुदेव मित्र आहे हे मला माहीत आहे; तुझं गांडीव धनुष्य, त्याची ताकद आणि माप मला माहीत आहे; तुझ्यासारखा योद्धा दुसरा नाही हे मला ठाऊक आहे; आणि तुला हे राज्य हवं आहे हेही मला माहीत आहे.
न तु पर्यायधर्मेम सिद्धिं प्राप्नोति मानवः। मनसैवानुकूलानि धातैव कुरुते वशे
पण योग्य मार्गाने वागून माणसाला यश मिळत नाही; मनात जशी इच्छा असेल तशीच गोष्ट विधाता घडवतो.
त्रयोदशसमा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव। भूयश्चैव प्रशासिष्ये त्वां निहत्य सबान्धवम्
तेरा वर्षं तू राज्य गमावून दुःख करत होतास; आणि पुन्हा, मी तुला आणि तुझ्या नातेवाईकांना मारून, या राज्यावर राज्य करीन.
क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः। क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन
त्या वेळी तुझं गांडीव कुठं होतं, जेव्हा तू दास्याच्या पैजेत हरलास? त्या वेळी भीमसेनाची ताकद कुठे गेली होती, फाल्गुना?
सगदाद्भीमसेनाद्वा फाल्गुनाद्वा सगाण्डिवात्। न वै मोक्षस्तदा यो भूद्विना कृष्णमनिन्दितां
त्या वेळी भीमसेनाच्या गदेकडून किंवा फाल्गुनाच्या गांडीवाकडून काही सुटका नव्हती, फक्त निष्पाप कृष्णामुळेच ती झाली.