त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथेच्छसि। न तु दुर्योधने दोषमिममाधातुमर्हसि
'राजा, तुझा प्रश्न योग्य आहे, जसा तुला हवे तसे; पण या दोषासाठी दुर्योधनाला जबाबदार धरू नकोस.'
शृणुष्वानवशेषेण वदतो मम पार्थिव । य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः । न स कालं न वा देवानेनसा गन्तुमर्हति
'राजन, मी जे सांगतो ते पूर्णपणे ऐक; स्वतःच्या वाईट वागण्यामुळे जेव्हा एखाद्याला दु:ख मिळते, तेव्हा त्याच्या पापासाठी काळ किंवा देव यांना दोष देता येत नाही.'
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत्। स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन्
राजा, जो माणूस सगळ्यांनी निंदलेली वाईट कृत्ये करतो, तो सर्व लोकांच्या दृष्टीने मारण्यास योग्य असतो. कारण तो सगळ्यांच्या निंदेला पात्र होतो आणि त्याचा नाश व्हावा असाच तो वागतो.
निकारा मनुजश्रेष्ठ पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया । अनुभूताः सहामात्यैर्निकृतैरधिदेवने
माणसांमधील श्रेष्ठ पांडवांनी, तुझी वाट पाहताना, आपल्या मंत्र्यांसह फसवणूक करणाऱ्यांकडून फासे खेळताना अपमान सहन केला.
हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम् । वैशसं समरे वृत्तं यत्तन्मे शृणु सर्वशः
घोडे, हत्ती आणि अपार तेज असलेल्या राजांच्या युद्धातील संहाराची पूर्ण कथा मी तुला सांगतो, ती नीट ऐक.
स्थिरो भूत्वा महाप्राज्ञ सर्वलोकक्षयोदयम्। यथाभूतं महायुद्धे श्रुत्वा मा विमना भव
महाज्ञानी, तू खंबीर राहा आणि या महायुद्धात सर्व लोकांचे उत्थान आणि नाश कसा झाला ते मी जसे घडले तसे सांगतो, ते शांत मनाने ऐक.
न ह्येव कर्ता पुरुषः कर्मणोः शुभपापयोः । अस्वतन्त्रो हि पुरुषः कार्यते दारुयन्त्रवत्
माणूस स्वतःच्या शुभ किंवा अशुभ कर्मांचा खरा कर्ता नसतो; कारण तो स्वतंत्र नसतो, जणू काही लाकडी बाहुलीसारखा त्याच्याकडून कृती करवून घेतली जाते.
केचिदीश्वरनिर्दिष्टाः केचिदेव यदृच्छया। पूर्वकर्मभिरप्यन्ये त्रैधमेतत्प्रदृश्यते। तस्मादनर्थमापन्नः स्थिरो भूत्वा निशामय
काहीजण परमेश्वराच्या इच्छेने, काही योगायोगाने आणि काहीजण पूर्वजन्मीच्या कर्मामुळे वागताना दिसतात. म्हणून, अशा संकटात सुद्धा तू खंबीर राहा आणि नीट ऐक.
हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु। न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि
महात्मा पांडव हिरण्यवती नदीवर तळ ठोकून होते, तेव्हा, राजा, कौरवांनीही योग्य रीतीने तिथे आपले छावणी उभारली.
तत्र दुर्योधनो राजा निवेस्य बलमोजसा । संमानयित्वा नृपतीन्न्यस्य गुल्मांस्तथैव च
तेथे राजा दुर्योधनाने आपल्या सैन्याची नीट मांडणी केली, सर्व राजांना सन्मान दिला आणि सैन्याच्या तुकड्यांना योग्य ठिकाणी ठेवले.
आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तत्र भारत । कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम्
भारता, तिथे सैनिकांच्या सुरक्षेची व्यवस्था करून, त्याने कर्ण, दुःशासन आणि सुभलपुत्र शकुनी यांना जबाबदारी दिली.
आनाय्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत। तत्र दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत
नंतर त्या राजाने सगळ्यांना बोलावून गोपनीय सल्ला केला; तिथे दुर्योधनाने कर्णासोबत चर्चा केली.
सौबलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ । आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत्
राजेंद्र, सुभलपुत्रासोबत सल्ला करून, त्या राजाने गुप्तपणे उलूकाला बोलावले आणि त्याला असे सांगितले.
उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान्सहसोमकान्। गत्वा मम वचो ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः
उलूक, सुभलपुत्रा, तू पांडव आणि सोमक यांच्याकडे जा आणि वासुदेवाच्या उपस्थितीत माझे शब्द त्यांना सांग.
इदं तत्समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् । पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं लोकभयङ्करम्
पांडव आणि कौरव यांच्यातील हे जगाला भयावह युद्ध, जे अनेक वर्षे मनात होते, ते आता प्रत्यक्ष घडून आले आहे.
यदेतत्कत्थनावाक्यं सञ्जयो महदब्रवीत्। वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते
संजयाने जी मोठी बढाईखोर वाणी बोलली, जी वासुदेव आणि तुझ्या भावांसह गर्जना करणाऱ्या तुझ्या वतीने होती—
मध्ये करूणां कौन्तेय तस्य कालोयमागतः । यथावत्संप्रतिज्ञातं तत्सर्वं क्रियतामिति
कुन्तीपुत्रा, कौरवांच्या मध्ये, जी वचनं दिली गेली होती, ती आता प्रत्यक्षात आणण्याची वेळ आली आहे.
ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्यं वचनान्मम
तसंच, माझ्या वतीने हेच शब्द कुन्तीपुत्र ज्येष्ठाला सांग.
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सोमकैश्च सकेकयैः। कथं वा धार्मिको भूत्वा त्वमधर्मे मनः कृथाः। य इच्छसि जगत्सर्वं नश्यमानं नृशंसवत्
सर्व भावंडे, सोमक आणि केकय यांच्यासह असताना, तू स्वतःला धर्मात्मा म्हणतोस, पण तरीही अधर्माचा विचार कसा करतोस? सगळ्या जगाचा नाश व्हावा अशी इच्छा ठेवणारा तू किती निर्दयी आहेस!
अभयं सर्वभूतेभ्यो पाता त्वमिति मे मतिः
माझ्या मते, तुला सर्व जीवांना भयमुक्त करावे आणि या युद्धातून मागे हटावे.
श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ । प्रह्लादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु दैवतैः
हे भरतश्रेष्ठ, पूर्वी प्रह्लादाने आपले राज्य देवांनी हिरावून घेतले तेव्हा त्याने हा श्लोक म्हटल्याचे ऐकिवात आहे. तुला शुभ होवो.
यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरा ध्वज इवोच्छ्रितः। प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्ब्रतम्
ज्याचा धर्माचा झेंडा नेहमी उंच फडकतो, जणू काही देवांचा झेंडा, पण ज्याची पापं लपवलेली असतात—त्याचे वागणे 'मांजराचे व्रत' असे म्हणतात.
अत्र ते वर्तयिष्यामि आख्यानमिदमुत्तमम् । कथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप
राजा, आता मी तुला एक उत्तम गोष्ट सांगतो, जी नारदांनी इथे माझ्या वडिलांना सांगितली होती.
मार्जारः किल दुष्टात्मा निश्चेष्टः सर्वकर्मसु। ऊर्ध्वबाहुः स्थितो राजन् गङ्गातीर कदाचन
राजा, एकदा एक दुष्ट स्वभावाचा मांजर सर्व कामांतून निवांत, हात वर करून गंगेच्या काठी उभा होता.
स वै कृत्वा मनःशुद्धिं प्रत्ययार्थं शरीरिणाम् । करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः
त्या मांजऱ्याने सर्व प्राण्यांचा विश्वास संपादनण्यासाठी मन शुद्ध करून, 'मी धर्माचरण करतो' असे सर्वांना सांगितले.
तस्य कालेन महता विस्त्रम्यं जग्मुरण्डजाः। समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशांपते
काळ लोटला आणि तिथे अनेक पक्षी एकत्र आले. त्यांनी त्या मांजऱ्याचे एकत्र येऊन कौतुक केले, हे लोकाधिपती.
पूज्यमानस्तु तैः सर्वैः पक्षिभिः पक्षिभोजनः। आत्मकार्यं कृतं मेने चार्यायाश्च कृतं फलम्
त्या सर्व पक्ष्यांनी सन्मान केल्यावर, पक्षी खाणारा तो मांजर आपले काम आणि व्रताचे फळ मिळाले असे समजू लागला.
अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूषिका ययुः। ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिकं व्रतचारिणम्
खूप दिवसांनी तिथे उंदीर आले आणि त्यांनी त्या मांजऱ्याला तिथे पाहिले, जो धर्मनिष्ठ आणि व्रतस्थ असल्यासारखा दिसत होता.
कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत । तेषां मतिरियं राजन्नासीत्तत्र विनिश्चये
भरता, त्याला मोठ्या कामात गुंतलेला पण खोटारडेपणाने वागणारा पाहून, त्या उंदरांनी आपसात असा निष्कर्ष काढला.
बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम् । रक्षां करोतु सततं वृद्धबालस्य सर्वशः
'आपण सगळे एकमेकांचे जिवलग मित्र आहोत, आणि हा आपला मामा आहे. तो नेहमीच लहानथोर सर्वांची रक्षा करो.'