कण्वस्याहं भगवतो दुष्यन्त दुहिता मता। तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य महात्मनः
"दुष्यंत, मी पूज्य कण्व ऋषींची कन्या समजली जाते, जे तपस्वी, धैर्यवान आणि धर्म जाणणारे थोर पुरुष आहेत."
अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता। तमेव प्रार्थय स्वार्थं नायुक्तं कर्तुमर्हसि
"राजेंद्र, मी स्वतंत्र नाही. काश्यप माझे गुरु आणि वडील आहेत. तू तुझं कार्य त्यांच्याकडेच माग, दुसरं काही करणं योग्य नाही."
ऊर्ध्वरेता महाभागे भगवाँल्लोकपूजितः। चलेद्धि वृत्ताद्धर्मोपि न चलेत्संशितव्रतः
"तो पूज्य, जगात मान्यता मिळवलेला, उन्नत व्रताचा आहे. महाभागे, धर्म जरी डळमळीत झाला तरी, दृढ व्रती कधीच ढळत नाही."
कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी। संशयो मे महानत्र तन्मे छेत्तुमिहार्हसि
"सुंदर रूपाच्या कन्ये, तू त्यांची मुलगी कशी झालीस, याबद्दल मला मोठा संदेह आहे. तो इथेच दूर कर, अशी माझी विनंती आहे."
यथाऽयमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा। `अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते
जसा हा प्रसंग माझ्यावर आला, आणि जसा पूर्वी घडला, तसाच तो इतरांसमोर वेगळं बोलतो, जरी त्याचं खरं स्वरूप वेगळं असलं तरी.
स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः।' शृणु राजन्यथातत्त्वं यथाऽस्मि दुहिता मुनेः
तो मूर्ख पापानं झाकला गेलाय, म्हणून स्वतःचं नुकसान करणारा ठरतो. राजन, मी ऋषीची मुलगी कशी आहे हे खरं खरं ऐक.
ऋषिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत्। `ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्त्वेयं शकुन्तला
एकदा एक ऋषी इथे आला आणि माझ्या जन्माबद्दल विचारलं, 'तू तर ब्रह्मचर्य पाळणारा आहेस, मग ही शकुंतला तुझी कशी?'
पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत्त्वं मे ब्रूहि काश्यप।' तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिवा
'तुझ्यापासून मुलगी कशी झाली? खरं खरं सांग, कश्यपा.' त्यावर त्या पूज्य ऋषीनं जसं घडलं तसं सांगितलं, ते ऐक, राजन.
तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः। सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम्
पूर्वी विश्वामित्र मोठं तप करत होता, आणि त्याच्या कडक तपामुळे इंद्र, देवांचा राजा, फारच त्रस्त झाला.
तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति। भीतः पुरन्दरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत्
'याच्या प्रखर तपामुळे तो मला माझ्या जागेवरून खाली काढू शकतो,' असं वाटून इंद्र घाबरला आणि मेनकेला म्हणाला.
गुणैरप्सरसां दिव्यैर्मेनके त्वं विशिष्यसे। श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु
'स्वर्गातील सर्व अप्सरांमध्ये तुझ्यातच सगळ्यात जास्त गुण आहेत, मेनके. मला एक उपकार कर, जे मी सांगतो ते ऐक.'
असावादित्यशङ्काशो विश्वामित्रो महातपाः। तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः
'तो विश्वामित्र, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि मोठं तप करणारा, कठोर तप करत आहे आणि त्यामुळे माझं मन डळमळतंय.'
मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे। शंसितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते
'मेनके, ही जबाबदारी तुझ्यावर आहे. विश्वामित्र, बारीक कंबरेची, फारच ठाम आणि कठोर तपात मग्न आहे, त्याला विचलित करणं फार कठीण आहे.'
स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय। चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम्
'तो मला माझ्या जागेवरून खाली काढू नये म्हणून त्याच्याकडे जा आणि त्याला मोहात पाड. त्याचं तप भंग कर आणि माझ्यासाठी हे मोठं काम कर.'
रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषणैः। लोभयित्वा वरारोहे तपसस्तं निवर्तय
'रूप, तारुण्य, गोडवा, हावभाव, हास्य आणि बोलण्याने, सुंदर कंबरेच्या मेनके, त्याला मोहात पाड आणि त्याचं तप थांबव.'
महातेजाः स भगवांस्तथैव च महातपाः। कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवानपि
'तो ऋषी फार तेजस्वी, मोठं तप करणारा आणि पटकन रागावणारा आहे; हे सर्व त्याच्याबद्दल देवताही जाणतात.'
तेजस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः। त्वमप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम्
'त्याचं तेज, तप आणि राग यामुळे तूही घाबरतेस, मग मी कसा घाबरणार नाही?'
महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैरिष्टैर्व्ययोजयत्। क्षत्रजातश्च यः पूर्वमभवद्ब्राह्मणो बलात्
'ज्याने वसिष्ठासारख्या पुण्यवान ऋषीचे लाडके पुत्र हिरावले, आणि जो क्षत्रिय असूनही जबरदस्तीने ब्राह्मण झाला.'
शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः। यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः
'ज्याने शुद्धतेसाठी पाण्याने भरलेली, ओलांडायला कठीण अशी नदी निर्माण केली, जिला लोक कौशिकी म्हणून सर्वात पवित्र मानतात.'
बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः। दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर्व्याधतां गतः
'पूर्वी त्या कठीण स्थळी, त्या महान ऋषीच्या पत्नीला, धर्मात्मा आणि राजर्षी असलेल्या, शिकारी झालेल्या मतंगानं सांभाळलं.'
अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराक्षमम्। मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः
'दुष्काळ संपल्यानंतर, तो ऋषी पुन्हा अक्षम या ठिकाणी आला, आणि तिथे त्या नदीला प्रभूनं 'पारेती' असं नाव दिलं.'
मतङ्गं याजयाञ्चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम्। त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं सुरेश्वर
'तिथे, स्वतः आनंदी मनाने त्यानं मतंगाकडून यज्ञ करवला, आणि तू, देवेंद्र, त्याच्या भीतीने सोम पिण्यास गेला होतास.'
चकारान्यं च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा। प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः। गुरुशापहतस्यापि त्रिशङ्कोः शरणं ददौ
रागाने त्याने दुसरा लोक निर्माण केला, त्यात ताऱ्यांची शोभा दिली; श्रवण या नक्षत्रापासून सुरू होणारी नक्षत्रे त्याने घडवली आणि गुरुच्या शापाने खाली पडलेल्या त्रिशंकुला आश्रय दिला.
ब्रह्मर्षिशापं राजर्षिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः। अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाङ्गं तद्विनाशितम्
ब्रह्मर्षीच्या शापातून कौशिक हा राजर्षी कसा मुक्त होईल, जेव्हा देवांनी त्याचा तिरस्कार करून यज्ञाचा भागच नष्ट केला?
अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत्प्रभुः। निनाय च तदा स्वर्गं त्रिशङ्कुं स महातपाः
त्या तेजस्वी तपस्व्याने इतर यज्ञाचे भाग निर्माण केले आणि त्याच वेळी त्रिशंकुला स्वर्गात नेले.
एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे। यथाऽसौ न दहेत्क्रुद्धस्तथाऽऽज्ञापय मां विभो
ज्याची ही कृत्ये आहेत, त्याची मला फार भीती वाटते; तो रागावून मला जाळू नये म्हणून, प्रभो, मला योग्य मार्गदर्शन कर.
तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा। संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद्दिशः
त्याच्या तेजाने तो जग जाळू शकतो, पायाने पृथ्वी हलवू शकतो, मोठ्या मेरूला लगेच दाबू शकतो आणि दिशा उलटवू शकतो.
तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम्। कथमस्मद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत्
अशी प्रखर तपश्चर्या असलेला, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, अशा ऋषीकडे माझ्यासारखी स्त्री कशी जाऊ शकेल?
हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम्। कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत्
ज्याचे मुख अग्नीप्रमाणे उजळते, ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य, चंद्र आणि तारे आहेत, ज्याची जीभ म्हणजे काळ आहे, अशा श्रेष्ठ देवांमध्ये, माझ्यासारखी स्त्री त्याला कशी स्पर्श करू शकेल?
यमश्च सोमश्च महर्षयश्च साध्या विश्वे वालस्विल्याश्च सर्वे। एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावा- त्तस्मात्कस्मान्मादृशी नोद्विजेत
यम, सोम, महर्षी, साध्य, विश्वदेव, आणि सर्व वालखिल्य देखील ज्याच्या सामर्थ्याने घाबरतात, तर माझ्यासारखी स्त्री का घाबरू नये?