सानुकर्षाः सतूणीराः सवरूथाः सतोमराः। सोपासङ्गाः सशक्तीकाः सनिषङ्गाः सहर्ष्टयः
सर्वजण अनुयायी, बाणांचे भाते, रथ, भाले, हातातील शस्त्र, शक्ती, बाण आणि काठी यांनी सज्ज होते.
सध्वजाः सपताकाश्च सशरासनतोमराः । रज्जुभिश्च विचित्राभिः सपाशाः सपरिच्छदाः
सर्वजण ध्वजांनी, पताकांनी, धनुष्य, बाण, भाले, वेगवेगळ्या दोऱ्या, फास आणि अलंकारांनी सजलेले होते.
सकचग्रहविक्षेपाः सतैलगुडवालुकाः । साशीविषघटाः सर्वे ससर्जरसपांसवः
सर्वांकडे कड्या, तेलाचे लाडू, वाळू, विषाचे मडके आणि सरजाच्या धुळीचा साठा होता.
सघण्टफलकाः सर्वे सायोगुडजलोपलाः ।। सशालभिन्दिपालाश्च समधूच्छिष्टमुद्गराः
सर्वांकडे घंटावाले ढाली, तेल आणि मध लावलेली गदा, आणि लोखंडी काट्यांची मणि होती.
सकाण्डदण्डकाः सर्वे ससीरविषतोमराः । सशूर्पपिटकाः सर्वे सदात्राङ्कुशतोमराः
सर्वांकडे लोखंडी टोकाचे दांडे, विष लावलेली भाले, सुप, कुऱ्हाड, अंकुश आणि भाले होते.
सकीलकवचाः सर्वे वाशीवृक्षादनान्विताः। व्याघ्रचर्मपरीवारा द्वीपिचर्मावृताश्च ते
सर्वजण काटेरी कवच घातलेले, कुऱ्हाड व गदा घेतलेले, वाघाच्या कातड्यांनी मढवलेले आणि चित्त्याच्या कातड्यांनी झाकलेले होते.
सहर्ष्टयः सश्रृङ्गाश्च सप्रासविविधायुधाः । सकुठाराः सकुद्दालाः सतैलक्षौमसर्पिषः
सर्वांकडे गदा, शिंगे, विविध प्रकारची भाले, कुऱ्हाडी, फावडे, तसेच तेल, रेशीम आणि तुपाचा साठा होता.
रुक्मजालप्रतिच्छन्ना नानामणिविभूषिताः । चित्रानीकाः सुवपुषो ज्वलिता इव पावकाः
सोन्याच्या जाळ्यांनी झाकलेले, विविध रत्नांनी सजलेले, त्यांची सुंदर सैन्ये अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होती.
तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्चयाः । कुलीना हययोनिज्ञाः सारथ्ये विनिवेशिताः
शूर, कवच घातलेले, शस्त्रविद्या शिकलेले, उत्तम घराण्यातले आणि घोड्यांची जात ओळखणारे असे वीर रथांवर सारथी म्हणून नेमले होते.
बद्धारिष्टा बद्धकक्षा बद्धध्वजपताकिनः। बद्धाभरणनिर्यूहा बद्धचर्मासिपट्टिशाः
त्यांच्या अंगावर कवच बांधलेले, कमरेला पट्टे घट्ट बांधलेले, ध्वज आणि पताका लावलेल्या, दागिने घातलेले, ढाली आणि तलवारीच्या पट्ट्या बांधलेल्या होत्या.
चतुर्युजो रथाः सर्वे सर्वे चोत्तमवाजिनः । सप्रासऋष्टिकाः सर्वे सर्वे शतशरासनाः
सर्व रथ चार चाकांचे होते, उत्तम घोड्यांनी ओढलेले होते, भाले आणि भालेधारी होते, आणि प्रत्येकाकडे शंभर बाणांचे धनुष्य होते.
धुर्ययोर्हकययोरेकस्तथान्यौ पर्ष्णिसारथी । तौ चापि रथिनां श्रेष्ठौ रथी च हयवित्तथा
प्रत्येक रथावर एकजण लगाम धरत असे, दुसरा मागे उभा राहत असे; हे दोघेही उत्तम सारथी होते, आणि सारथ्य करणारा घोड्यांची माहिती असलेला होता.
नगराणीव गुप्तानि दुराधर्षाणि शत्रुभिः । आसन्रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः
शत्रूंना जिंकता येणार नाहीत अशी, जणू काही किल्ल्यासारखी राखलेली, सोन्याच्या माळांनी सजलेली हजारो रथांची मांडणी तिथे होती.
यथा रथास्तथा नागा बद्धकक्षाः स्वलङ्कृताः । बभूवुः सप्तपुरुषा रत्नवन्त इवाद्रयः
रथांसारखेच, हत्तींच्या कमरेला पट्टे बांधलेले, सुंदर दागिने घातलेले, आणि प्रत्येकी सात माणसे असलेले, रत्नांनी भरलेल्या पर्वतांसारखे भासणारे हत्ती होते.
द्वावङ्कुशधरौ तत्र द्वावुत्तमधनुर्धरौ । द्वौ वरासिधरौ राजन्नेकः शक्तिपिनाकधृत्
त्यात दोनजण अंकुश घेणारे, दोन उत्तम धनुर्धारी, दोन उत्तम तलवारधारी आणि एकजण शूल व धनुष्य घेणारा असा मांडणी होती.
गजैर्मत्तैः समाकीर्णं सर्वमायुधकोशकैः। तद्बभूव बलं राजन्कौरव्यस्य महात्मनः
त्या महात्मा कौरवांच्या सैन्यात सर्वत्र मदमस्त हत्ती, सर्व प्रकारच्या शस्त्रांनी सज्ज असे सैन्य आणि शस्त्रागारे भरलेली होती.
आमुक्तकवचैर्युक्तैः सपताकैः स्वलङ्कृतैः । सादिभिश्चोपपन्नास्तु तथा चायुतशो हयाः
कवच घातलेले, पताका आणि सुंदर दागिने लावलेले, आणि स्वारांसह सज्ज असे दहा हजारो घोडेही तयार ठेवले होते.
असङ्ग्राहाः सुसंपन्ना हेमभाण्डपरिच्छदाः। अनेकशतसाहस्राः सर्वे सादिवशे स्थिताः
ज्यांना आवरता येत नाही, उत्तम सज्ज, सोन्याच्या सामानाने सजलेले, शेकडो हजारांनी मोजता न येणारे, आणि सर्वजण स्वारांसह त्यांच्या जागी उभे होते.
नानारूपविकाराश्च नानाकवचशस्त्रिणः । पदातिनो नरास्तत्र बभूवुर्हेममालिनः
तिथे वेगवेगळ्या रूपातील, वेगवेगळ्या कवच आणि शस्त्रांनी सज्ज असे पायदळ सैनिक सोन्याच्या माळांनी सजलेले उभे होते.
रथस्यासन्दश गजा गजस्य दश वाजिनः । नरा दश हयस्यासन्पादरक्षाः समन्ततः
प्रत्येक रथासाठी दहा हत्ती, प्रत्येक हत्तीला दहा घोडे, आणि प्रत्येक घोड्याभोवती दहा पायदळ सैनिक रक्षणासाठी उभे होते.
रथस्य नागाः पञ्चाशन्नागस्यासञ्शतं हयाः। हयस्य पुरुषाः सप्त भिन्नसन्धानकारिणः
प्रत्येक रथासाठी पन्नास हत्ती, प्रत्येक हत्तीला शंभर घोडे, आणि प्रत्येक घोड्यासोबत तुटलेल्या मांडणीची दुरुस्ती करणारे सात माणसे असायची.
सेना पञ्चशतं नागा रथास्तावन्त एव च। दशसेना च पृतना पृतना दश वाहिनी
एक सेना म्हणजे पाचशे हत्ती आणि तितकेच रथ; दहा सेना मिळून एक पृतना होते, आणि दहा पृतना मिळून एक वाहिनी होते.
सेना च वाहिनी चैव पृतना ध्वजिनी चमूः । अक्षौहिणीति पर्यायैर्निरुक्ता च वरूथिनी
सेना, वाहिनी, पृतना, ध्वजिनी आणि चमू — या सर्व नावांनी सैन्याची मांडणी ओळखली जाते, तिला अक्षौहिणी असेही म्हणतात.
एवं व्यूढान्यनीकानि कौरवेयेण धीमता। अक्षौहिण्यो दशैका च सङ्ख्याताः सप्त चैव ह
अशा प्रकारे बुद्धिमान कौरवाने सैन्याची मांडणी केली; एकूण अकरा अक्षौहिणी आणि सात अक्षौहिणी असे सैन्य मोजले गेले.
अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव पाण्डवानामभूद्बलम् । अक्षौहिण्यो दशैका च कौरवाणामभूद्बलम्
पांडवांचे सैन्य सात अक्षौहिणी होते; कौरवांचे सैन्य अकरा अक्षौहिणी होते.
नराणां पञ्चपञ्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते। सेनामुखं च तिस्रस्ता गुल्म इत्यभिशब्दितम्
पायदळांची एक तुकडी म्हणजे पंचावन्न माणसे; अशा तीन तुकड्या मिळून एक गुल्म तयार होतो.
त्रयो गुल्मा गणस्त्वासीद्गणास्त्वयुतशोऽभवन् । दुर्योधनस्य सेनासु योत्स्यमानाः प्रहारिणः
दुर्योधनाच्या सैन्यात तीन विभाग केले होते, आणि प्रत्येक गटात दहा हजार योद्धे होते. हे सर्व लढायला तयार आणि युद्धकुशल होते.
तत्र दुर्योधनो राजा शूरान्बुद्धिमतो नरान्। प्रसमीक्ष्य महाबाहुश्चक्रे सेनापतींस्तदा
तेथे दुर्योधन राजाने, आपले बलदंड हात जोडून, धाडसी आणि बुद्धिमान पुरुषांची नीट पाहणी करून, त्यावेळी सेनापती नेमले.
पृथगक्षौहिणीनां च प्रणेतॄन्नरसत्तमान् । विधिवत्पूर्वमानीय पार्थिवानभ्यषेचयत्
त्याने प्रत्येक वेगळ्या सैन्याच्या विभागासाठी उत्तम पुरुषांना नेते म्हणून पुढे आणले आणि राजांना योग्य पद्धतीने सेनापतीपद दिले.
कृपं द्रोणं च शल्यं च सैन्धवं च जयद्रथम् । सुदक्षिणं च काम्भोजं कृतवर्माणमेव च
कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, शल्य, सिंधूचा राजा जयद्रथ, काम्बोजाचा सुदक्षिण आणि कृतवर्मा—