यदर्थं वनवासश्च प्राप्तं दुःखं च यन्मया। सोयमस्मानुपैत्येव परोऽनर्थः प्रयत्नतः
ज्या कारणासाठी मला वनवास घ्यावा लागला आणि इतकी दु:खं सहन करावी लागली, तोच मोठा अनर्थ आता आपल्या प्रयत्नांनंतरही आपल्यावर अधिकच ओढावला आहे.
यस्मिन्यत्नः कृतोऽस्माभिः स नो हीनः प्रयत्नतः। अकृते तु प्रयत्नेऽस्मानुपावृत्तः कलिर्महान्
ज्याच्यासाठी आपण इतका प्रयत्न केला, तो लाभ आपल्याला मिळाला नाही; आणि जेव्हा पुरेसा प्रयत्न केला नाही, तेव्हा मोठा कलियुग आपल्यावर ओढावला.
कथं ह्यवध्यैः सङ्ग्रामः कार्यः सह भविष्यति। कथं हत्वा गुरून्वृद्धान्विजयो नो भविष्यति
ज्यांना मारणे पाप आहे, त्यांच्याशी युद्ध कसे करायचे? आणि आपले गुरु आणि वडीलधारे यांना मारून आपल्याला विजय कसा मिळेल?
तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य सव्यसाची परन्तपः। यदुक्तं वासुदेवेन श्रावयामास तद्वचः
धर्मराजाच्या त्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, शत्रूंचा संहार करणारा साव्यसाची, वासुदेवाने सांगितलेले शब्द त्याला ऐकवू लागला.
उक्तवान्देवकीपुत्रः कुन्त्याश्च विदुरस्य च । वचनं तत्त्वया राजन्निखिलेनावधारितम्
देवकीपुत्राने कुंती आणि विदुर यांच्या शब्दांचे सांगितले, आणि राजन, तू त्यांचा अर्थ पूर्णपणे समजून घेतलास.
न च तौ वक्ष्यतोऽधर्ममिति मे नैष्ठिकी मतिः। नापि युक्तं च कौन्तेय निवर्तितुमयुध्यतः
माझ्या मनात असा विश्वास नाही की त्यांनी काहीही अधर्माचे बोलले; आणि कुंतीपुत्रा, युद्ध न करता मागे हटणे योग्य नाही.
तच्छ्रुत्वा वासुदेवोऽपि सव्यसाचिवचस्तदा । स्मयमानोऽब्रवीद्वाक्यं पार्थमेवमिति ब्रुवन्
साव्यसाचीचे शब्द ऐकून वासुदेव हसला आणि पार्थाला असे म्हणाला.
ततस्ते धृतसंकल्पा युद्धाय सह सैनिकाः। पाण्डवेया महाराज तां रात्रिं सुखमावसन्
मग युद्धाचा निश्चय करून, पांडव आणि त्यांचे सैन्य त्या रात्री राजन, सुखाने राहिले.
व्युष्टायां वै रजन्यां हि राजा दुर्योधनस्ततः। व्यभजत्तान्यनिकानि दश चैकं च भारत
रात्र संपल्यावर, राजा दुर्योधनाने त्या अकरा अक्षौहिणी सैन्यांचे विभाग केले, हे भारतवंशीय.
नरहस्तिरथाश्वानां सारं मध्यं च फल्गु च। सर्वेष्वेतेष्वनीकेषु सन्दिदेश नराधिपः
राजाने सर्व सैन्यातील पुरुष, हत्ती, रथ आणि घोड्यांच्या उत्तम, मध्यम आणि दुर्बल भागांची नेमणूक केली.
सानुकर्षाः सतूणीराः सवरूथाः सतोमराः। सोपासङ्गाः सशक्तीकाः सनिषङ्गाः सहर्ष्टयः
सर्वजण अनुयायी, बाणांचे भाते, रथ, भाले, हातातील शस्त्र, शक्ती, बाण आणि काठी यांनी सज्ज होते.
सध्वजाः सपताकाश्च सशरासनतोमराः । रज्जुभिश्च विचित्राभिः सपाशाः सपरिच्छदाः
सर्वजण ध्वजांनी, पताकांनी, धनुष्य, बाण, भाले, वेगवेगळ्या दोऱ्या, फास आणि अलंकारांनी सजलेले होते.
सकचग्रहविक्षेपाः सतैलगुडवालुकाः । साशीविषघटाः सर्वे ससर्जरसपांसवः
सर्वांकडे कड्या, तेलाचे लाडू, वाळू, विषाचे मडके आणि सरजाच्या धुळीचा साठा होता.
सघण्टफलकाः सर्वे सायोगुडजलोपलाः ।। सशालभिन्दिपालाश्च समधूच्छिष्टमुद्गराः
सर्वांकडे घंटावाले ढाली, तेल आणि मध लावलेली गदा, आणि लोखंडी काट्यांची मणि होती.
सकाण्डदण्डकाः सर्वे ससीरविषतोमराः । सशूर्पपिटकाः सर्वे सदात्राङ्कुशतोमराः
सर्वांकडे लोखंडी टोकाचे दांडे, विष लावलेली भाले, सुप, कुऱ्हाड, अंकुश आणि भाले होते.
सकीलकवचाः सर्वे वाशीवृक्षादनान्विताः। व्याघ्रचर्मपरीवारा द्वीपिचर्मावृताश्च ते
सर्वजण काटेरी कवच घातलेले, कुऱ्हाड व गदा घेतलेले, वाघाच्या कातड्यांनी मढवलेले आणि चित्त्याच्या कातड्यांनी झाकलेले होते.
सहर्ष्टयः सश्रृङ्गाश्च सप्रासविविधायुधाः । सकुठाराः सकुद्दालाः सतैलक्षौमसर्पिषः
सर्वांकडे गदा, शिंगे, विविध प्रकारची भाले, कुऱ्हाडी, फावडे, तसेच तेल, रेशीम आणि तुपाचा साठा होता.
रुक्मजालप्रतिच्छन्ना नानामणिविभूषिताः । चित्रानीकाः सुवपुषो ज्वलिता इव पावकाः
सोन्याच्या जाळ्यांनी झाकलेले, विविध रत्नांनी सजलेले, त्यांची सुंदर सैन्ये अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होती.
तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्चयाः । कुलीना हययोनिज्ञाः सारथ्ये विनिवेशिताः
शूर, कवच घातलेले, शस्त्रविद्या शिकलेले, उत्तम घराण्यातले आणि घोड्यांची जात ओळखणारे असे वीर रथांवर सारथी म्हणून नेमले होते.
बद्धारिष्टा बद्धकक्षा बद्धध्वजपताकिनः। बद्धाभरणनिर्यूहा बद्धचर्मासिपट्टिशाः
त्यांच्या अंगावर कवच बांधलेले, कमरेला पट्टे घट्ट बांधलेले, ध्वज आणि पताका लावलेल्या, दागिने घातलेले, ढाली आणि तलवारीच्या पट्ट्या बांधलेल्या होत्या.
चतुर्युजो रथाः सर्वे सर्वे चोत्तमवाजिनः । सप्रासऋष्टिकाः सर्वे सर्वे शतशरासनाः
सर्व रथ चार चाकांचे होते, उत्तम घोड्यांनी ओढलेले होते, भाले आणि भालेधारी होते, आणि प्रत्येकाकडे शंभर बाणांचे धनुष्य होते.
धुर्ययोर्हकययोरेकस्तथान्यौ पर्ष्णिसारथी । तौ चापि रथिनां श्रेष्ठौ रथी च हयवित्तथा
प्रत्येक रथावर एकजण लगाम धरत असे, दुसरा मागे उभा राहत असे; हे दोघेही उत्तम सारथी होते, आणि सारथ्य करणारा घोड्यांची माहिती असलेला होता.
नगराणीव गुप्तानि दुराधर्षाणि शत्रुभिः । आसन्रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः
शत्रूंना जिंकता येणार नाहीत अशी, जणू काही किल्ल्यासारखी राखलेली, सोन्याच्या माळांनी सजलेली हजारो रथांची मांडणी तिथे होती.
यथा रथास्तथा नागा बद्धकक्षाः स्वलङ्कृताः । बभूवुः सप्तपुरुषा रत्नवन्त इवाद्रयः
रथांसारखेच, हत्तींच्या कमरेला पट्टे बांधलेले, सुंदर दागिने घातलेले, आणि प्रत्येकी सात माणसे असलेले, रत्नांनी भरलेल्या पर्वतांसारखे भासणारे हत्ती होते.
द्वावङ्कुशधरौ तत्र द्वावुत्तमधनुर्धरौ । द्वौ वरासिधरौ राजन्नेकः शक्तिपिनाकधृत्
त्यात दोनजण अंकुश घेणारे, दोन उत्तम धनुर्धारी, दोन उत्तम तलवारधारी आणि एकजण शूल व धनुष्य घेणारा असा मांडणी होती.
गजैर्मत्तैः समाकीर्णं सर्वमायुधकोशकैः। तद्बभूव बलं राजन्कौरव्यस्य महात्मनः
त्या महात्मा कौरवांच्या सैन्यात सर्वत्र मदमस्त हत्ती, सर्व प्रकारच्या शस्त्रांनी सज्ज असे सैन्य आणि शस्त्रागारे भरलेली होती.
आमुक्तकवचैर्युक्तैः सपताकैः स्वलङ्कृतैः । सादिभिश्चोपपन्नास्तु तथा चायुतशो हयाः
कवच घातलेले, पताका आणि सुंदर दागिने लावलेले, आणि स्वारांसह सज्ज असे दहा हजारो घोडेही तयार ठेवले होते.
असङ्ग्राहाः सुसंपन्ना हेमभाण्डपरिच्छदाः। अनेकशतसाहस्राः सर्वे सादिवशे स्थिताः
ज्यांना आवरता येत नाही, उत्तम सज्ज, सोन्याच्या सामानाने सजलेले, शेकडो हजारांनी मोजता न येणारे, आणि सर्वजण स्वारांसह त्यांच्या जागी उभे होते.
नानारूपविकाराश्च नानाकवचशस्त्रिणः । पदातिनो नरास्तत्र बभूवुर्हेममालिनः
तिथे वेगवेगळ्या रूपातील, वेगवेगळ्या कवच आणि शस्त्रांनी सज्ज असे पायदळ सैनिक सोन्याच्या माळांनी सजलेले उभे होते.
रथस्यासन्दश गजा गजस्य दश वाजिनः । नरा दश हयस्यासन्पादरक्षाः समन्ततः
प्रत्येक रथासाठी दहा हत्ती, प्रत्येक हत्तीला दहा घोडे, आणि प्रत्येक घोड्याभोवती दहा पायदळ सैनिक रक्षणासाठी उभे होते.