अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः । जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः
कोणत्याही शस्त्राने भेदता न येणारा, पण तरीही जणू फाटलेला हत्ती; द्रोणाचा नाश करण्यासाठी जन्मलेला, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला —
धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सहेद्भीष्मस्य सायकान्। वज्राशनिसमस्पर्शान्दीप्तास्यानुरगानिव
माझ्या मते, धृष्टद्युम्न भीष्माच्या वज्र आणि विजेसारख्या प्रखर बाणांना तोंड देऊ शकतो.
यमदूतसमान्वेगे निपाते पावकोपमान् । रामेणाजौ विषिहितान्वज्रनिष्पेषदारुणान्
यमदूतांसारखी झपाट्याने आणि जणू काही ज्वाळेसारखी कोसळणारी, अशी ती विषारी माणसं रामानं रणांगणात वीजेच्या ताकदीने चिरडून टाकली.
पुरुष तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम्। धृष्टद्युम्नमृते राजन्निति मे धीयते मतिः
राजा, धृष्टद्युम्न सोडला तर असा कोणताही पुरुष मला दिसत नाही की जो हे मोठं व्रत पेलू शकेल; माझ्या मनात हीच खात्री आहे.
क्षिप्रहस्तश्चित्रयोधी मतः सेनापतिर्मम । अभेद्यकवचः श्रीमान्मातङ्ग इव यूथपः
तो जलद हाताचा, कुशल योद्धा, माझ्या मते सेनापती म्हणून योग्य आहे; त्याचं कवच भेदता येणार नाही, तो तेजस्वी आणि हत्तींच्या कळपाचा प्रमुख जसा असतो तसा भासतो.
अर्जुनेनैवमुक्ते तु भीमो वाक्यं समाददे।' वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी द्रुपदात्मजः । वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश्च समागताः
अर्जुनाने असं म्हटल्यावर भीमाने पुढे बोलायला सुरुवात केली: राजा, शिखंडी, जो द्रुपदाचा मुलगा आहे, तोच वधासाठी जन्माला आला आहे असं सिद्ध आणि ऋषी लोक सांगतात.
यस्य सङ्ग्राममध्ये तु दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वतः । रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः
रणाच्या मध्यभागी जेव्हा तो दिव्य अस्त्र वापरेल, तेव्हा लोक त्याचं रूप मोठ्या आत्म्याच्या रामासारखं पाहतील.
न तं युद्धे प्रपश्यामि यो भिन्द्यात्तु शिखण्डिनाम् । शस्त्रेण समरे राजन्सन्नद्वं स्यन्दने स्थितम्
राजा, समरभूमीत पूर्ण शस्त्रबद्ध होऊन रथावर उभा असलेल्या शिखंडीला शस्त्रांनी कोणीही मोडू शकेल असं मला दिसत नाही.
द्वैरथे समरे नान्यो भीष्मं हन्यान्महाव्रतम् । शिखण्डिनमृते वीरं स मे सेनापतिर्मतः
समोरासमोरच्या युद्धात, शिखंडीशिवाय दुसरा कोणीही भीष्मासारख्या मोठ्या व्रतीला मारू शकत नाही; म्हणून तोच मला सेनापती म्हणून योग्य वाटतो.
सर्वस्य जगतस्तात सारासारं बालाबलम् । सर्वं जानाति धर्मात्मा मतमेषां च केशवः
बाबा, तो या जगातलं सार आणि असार, बल आणि दुर्बलता सगळं जाणतो; धर्मात्मा केशव सर्वांची मतं ओळखतो.
यमाह कृष्णो दाशार्हः सोऽस्तु सेनापतिर्मम । कृतास्त्रोप्यकृतास्त्रो वा वृद्धो वा यदि वा युवा
दाशार्ह कुळातील कृष्ण ज्याचं नाव घेईल, तोच माझा सेनापती असावा; तो शस्त्रविद्येत पारंगत असो किंवा नसू दे, वयस्क असो किंवा तरुण असो.
एष नो विजये मूलमेष तात विपर्यये। अत्र प्राणाश्च राज्यं च भावाभावौ सुखासुखे
बाबा, हाच आपल्या विजयाचं मूळ आहे आणि पराभवाचंही; इथेच आपलं जीवन, राज्य, अस्तित्व-नास्तित्व, सुख-दुःख सगळं आहे.
एष धाता विधाता च सिद्धिरत्र प्रतिष्ठिता। यमाह कृष्णो दाशार्हः सोस्तु नो वाहिनीपतिः
हा निर्माण करणारा आणि नियती ठरवणारा आहे; यश इथेच स्थिर आहे. कृष्ण, दाशार्ह कुळातील, ज्याचं नाव घेईल तोच आपला सेनापती असावा.
ब्रवीतु वदतां श्रेष्ठो निशा समभिवर्तते। ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वशवर्तिनः
बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला बोलावा, कारण रात्र जवळ आली आहे; मग कृष्णाच्या इच्छेनुसार सेनापती ठरवूया.
रात्रेः शेषे व्यतिक्रान्ते प्रयास्यामो रणाजिरम् । अधिवासितशस्त्राश्च कृतकौतुकमङ्गलाः
रात्रीचं उरलेलं वेळ संपल्यावर आपण रणभूमीकडे जाऊ; शस्त्रांचं पूजन करून आणि शुभ विधी करून निघूया.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः। अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षो धनञ्जयमवेक्ष्य ह
धर्मराजाच्या त्या सुज्ञ वचनं ऐकून, कमळासारख्या डोळ्यांनी धनंजयाकडे पाहत कृष्ण बोलला.
ममाप्येते महाराज भवद्भिर्य उदाहृताः। नेतारस्तव सेनाया मता विक्रान्तयोधिनः
महारााज, तुम्ही ज्या वीरांचं नाव घेतलंत, ते माझेही आहेत; ते तुमच्या सैन्याचे नेते आणि शूर योद्धे म्हणून मानले जातात.
सर्व एव समर्था हि तव शत्रुं प्रबाधितुम्। इन्द्रस्यापि भयं ह्येते जनयेयुर्महाहवे
हे सगळेच तुमच्या शत्रूला पराभूत करण्यास समर्थ आहेत; मोठ्या युद्धात हे इंद्रालाही भीती वाटेल असं करू शकतात.
किं पुनर्धार्तराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम्। मयापि हि महाबाहो त्वत्प्रियार्थं महाहवे
धृतराष्ट्राच्या लोभी आणि दुष्ट मनाच्या मुलांचं काय सांगावं? महाबाहू, तुमच्या प्रियासाठी मीही या मोठ्या युद्धात मोठा प्रयत्न केला आहे.
कृतो यत्नो महांस्तत्र शमः स्यादिति भारत । धर्मस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम्
भारत, तिथे मोठा प्रयत्न केला गेला आहे, जेणेकरून शांतता साधता येईल; धर्माचं उरलेलं ऋण फिटलं आहे, आणि ज्यांना काही बोलायचं आहे त्यांनी आता काही बोलायची गरज नाही.
कृतार्थं मन्यते बाल आत्मनमविचक्षणः । धार्तराष्ट्रो बलस्थं च पश्यत्यात्मानमातुरः
धृतराष्ट्राचा अज्ञानी आणि विचारशक्ती नसलेला मुलगा स्वतःला फार मोठा समजतो; पण तो दुःखाने ग्रासलेला असूनही स्वतःला बलवान समजतो.
युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि मे मताः । न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्थातुं दृष्ट्वा धनञ्जयम्
आपली सेना सज्ज करा, कारण मला वाटते की शत्रूंचा नाश शक्य आहे; धृतराष्ट्राची मुले धनंजयाला पाहून टिकू शकणार नाहीत.
भीमसेनं च सङ्क्रुद्धं यमौ चापि यमोपमौ । युयुधानं द्वितीयं च धृष्टद्युम्नममर्षणम्
भयंकर रागावलेला भीमसेन, यमासारखे मद्रीचे दोन्ही पुत्र, दुसरा सत्यकी आणि अपमान सहन न करणारा धृष्टद्युम्न, यांच्यासमोरही ते उभे राहू शकणार नाहीत.
अभिमन्युं द्रौपदेयान्विराटद्रुपदावपि। अक्षौहिणीपतींश्चान्यान्नरेन्द्रान्भीमविक्रमान्
अभिमन्यू, द्रौपदीचे पुत्र, विराट, द्रुपद आणि इतर बलवान राजे, सेनापती, हेही भीमासारख्या पराक्रमी आहेत.
सारवद्बलमस्माकं दुष्प्रधर्षं दुरासदम्। धार्तराष्ट्रबलं सङ्ख्ये हनिष्यति न संशयः
आमची सेना सार्थक, जिंकता न येणारी आणि सहज जवळ जाता न येणारी आहे; युद्धात ती धृतराष्ट्राच्या सैन्याचा नाश करेल, यात शंका नाही.
एवमुक्ते तु कृष्णेन संप्राहृष्यन्नरोत्तमाः
कृष्णाने असे बोलताच, सर्व उत्तम पुरुष अत्यंत आनंदित झाले.
तेषां प्रहृष्टमनसां नादः समभवन्महान्। योग इत्यथ सैन्यानां त्वरतां संप्रधावताम्
त्यांच्या आनंदित मनांमधून मोठा गजर झाला, कारण सैन्ये युद्धासाठी झपाट्याने पुढे सरसावली.
हयवारणशब्दाश्च नेमिघोषाश्च सर्वतः। शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च तुमुलाः सर्वतोऽभवन्
घोडे, हत्ती, रथांच्या चाकांचा आवाज आणि शंख-डमरूंचा गजर सर्वत्र घुमू लागला.
तद्रुग्रं सागरनिभं क्षुब्धं बलसमागमम्। रथपत्तिगजोदयं महोर्मिभिरिवाकुलम्
ती भयंकर सैन्याची एकत्रितता, जणू काही खवळलेल्या समुद्रासारखी होती; रथ, पायदळ आणि हत्तींच्या लाटा मोठ्या भरतीसारख्या उसळत होत्या.
धावतामाहुयानानां तनुत्राणि च बध्नताम् । प्रयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः
योद्धे घोडे जुळवत, कवच घालत धावत होते; पांडव आणि त्यांची सेना सर्व दिशांना निघाली.