तासां ये पतयः सप्त विख्यातास्तान्निबोधत। द्रुपदश्च विराटश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
या सात सैन्यांचे प्रसिद्ध सेनापती कोण आहेत ते ऐका — द्रुपद, विराट, धृष्टद्युम्न, शिखंडी,
सात्यकिश्चेकितानश्च भीमसेनश्च वीर्यवान् । एते सेनाप्रणेतारो वीराः सर्वे तनुत्यजः
सात्यकी, चेकितान आणि बलवान भीमसेन — हे सर्व वीर आणि रणात ठाम असलेले सेनापती आहेत.
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचिरितव्रताः । ह्रीमन्तो नीतिमन्तश्च सर्वे युद्धविशारदाः
हे सर्व वेदज्ञ, शूर, उत्तम व्रत पाळणारे, लाजाळू, नीतीमंत आणि युद्धकुशल आहेत.
इष्वस्त्रकुशलाः सर्वे तथा सर्वास्त्रयोधिनः । सप्तानामपि यो नेता सेनानां प्रविभागवित्
हे सर्व धनुर्विद्येत आणि सर्व अस्त्रांमध्ये निपुण आहेत; या सातपैकी जो सैन्यविभाग जाणतो तोच सेनापती आहे.
यः सहेत रणे भीष्णं शरार्चिःपावकोपमम् । तं तावत्सहदेवात्र प्रब्रूहि कुरुनन्दन। स्वगतं पुरुषव्याघ्र को नः सेनापतिः क्षमः
कुरुवंशाचा आनंद असलेल्या सहदेवा, रणभूमीत ज्याचे बाण अग्नीप्रमाणे प्रखर आहेत, अशा भीष्माला आपल्यात कोण तोंड देऊ शकतो, हे इथे सांग. पुरुषसिंहा, आपल्या सैन्याचा सेनापती होण्यास योग्य असा कोण आहे, हेही सांग.
संयुक्त एकदुःखश्च वीर्यवांश्च महीपतिः। यं समाश्रित्य धर्मज्ञं स्वमंशमनुयुञ्ज्महे
जो आमच्या आनंद-दुःखात एकत्र असतो, शूरवीर आहे, पृथ्वीचा राजा आहे, धर्म जाणणारा आहे आणि ज्याच्यावर आपण विश्वास ठेवू शकतो, असा आपल्यातील योग्य व्यक्ती निवडू या.
मत्स्यो विराटो बलवान्कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । प्रसहिष्यति सङ्ग्रामे भीष्मं तांश्च महारथान्
मत्स्यराज विराट हा बलवान, शस्त्रविद्या शिकलेला आणि युद्धात गर्विष्ठ आहे; तो भीष्म आणि इतर मोठ्या रथींचा युद्धात सहज पराभव करू शकतो.
तथोक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः । नकुलोऽनन्तरं तस्मादिदं वचनमाददे
सहदेवाने असे सांगितल्यावर, वाक्प्रवीण नकुलाने लगेच पुढचे शब्द घेतले.
वयसा शास्त्रतो धैर्यात्कुलेनाभिजनेन च । ह्रीमान्बलान्वितः श्रीमान्सर्वशास्त्रविशारदः
वय, विद्या, धैर्य, कुळ आणि उच्च जन्म, लाज, बळ, श्रीमंती आणि सर्व शास्त्रांचा जाणकार —
वेद चास्त्रं भारद्वाजाहुर्धर्षः सत्यसङ्गरः । यो नित्यं स्पर्धते द्रोणं भीष्मं चैव महाबलम्
भारद्वाज वंशज सांगतात, तो शस्त्रविद्या जाणतो; तो धाडसी आहे, वचनाचा पक्का आहे आणि नेहमी द्रोण व भीष्म या महाबलवानांशी स्पर्धा करतो.
श्लाघ्यः पार्थिववंशस्य प्रमुखे वाहिनीपतिः। पुत्रपौत्रेः परिवृतः शतशाख इव द्रुमः
तो राजवंशाचा शिरोमणी आणि सैन्याचा प्रमुख होण्यास योग्य आहे; तो आपल्या पुत्र-पौत्रांनी वेढलेला, जणू शंभर फांद्यांचा वृक्ष आहे.
यस्तताप तपो घोरं सदारः पृथिवीपतिः । रोषाद्द्रोणविनाशाय वीरः समितिशोभनः
ज्याने आपल्या पत्नीसमवेत कठोर तप केले, जो पृथ्वीचा स्वामी आहे, रणभूमीत तेजस्वी आहे आणि द्रोणाचा नाश करण्यासाठी कोपाने पेटला होता.
पितेवास्मान्समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः । श्वशुरो द्रुपदोऽस्माकं सेनाग्रं स प्रकर्षतु
तो राजसिंह नेहमी आपल्यावर वडिलांसारखे प्रेम करतो; आपला सासरा द्रुपदच आपल्या सैन्याचे नेतृत्व करो.
स द्रोणभीष्मावायातौ सहेदिति मतिर्मम । स हि दिव्यास्त्रविद्राजा सखा चाङ्गिरसो नृपः
माझ्या मते, तो द्रोण आणि भीष्म यांच्या आघाडीला तोंड देऊ शकतो; कारण तो दिव्य अस्त्रांचा जाणकार राजा आहे आणि आंगिरस वंशाचा मित्र आहे.
माद्रीसुताभ्यामुक्ते तु स्वमते कुरुनन्दनः। वासविर्वासवसमः सव्यसाच्यब्रवीद्वचः
माद्रीपुत्रांनी आपले मत सांगितल्यावर, वासवाच्या बळासारखा, सव्यसाची अर्जुनाने हे शब्द उच्चारले.
योयं तपःप्रभावेन ऋषिसन्तोषणेन च । दिव्यः पुरुष उत्पन्नो ज्वालावर्णो महाभुजः
जो तपाच्या सामर्थ्याने आणि ऋषींच्या संतोषाने जन्माला आला, ज्वाळेसारखा तेजस्वी आणि बलवान भुजांचा दिव्य पुरुष —
धनुष्मान्कवची खङ्गी रथमारुह्य दंशितः । दिव्यैर्हयवरैर्युक्तमग्निकुण्डात्समुत्थितः
धनुष्यधारी, कवचधारी, तलवार घेऊन, रथावर चढलेला, उग्र, दिव्य घोड्यांनी युक्त, अग्निकुंडातून जन्मलेला —
गर्जन्निव महामेघो रथघोषेण वीर्यवान् । सिंहसंहननो वीरः सिंहतुल्यपराक्रमः
रथाचा गजर जणू मोठ्या मेघाचा गडगडाट, शूर, सिंहासारखे खांदे, सिंहासमान पराक्रम असलेला वीर —
सिंहोरस्कः सिंहभुजः सिंहवक्षा महाबलः । सिंहप्रगर्जनो वीरः संहस्कन्धो महाद्युतिः
सिंहासारखी छाती, सिंहासारखे हात, सिंहासारखे वक्ष, महाबळवान, सिंहासारखा गर्जन करणारा, रुंद खांद्याचा, तेजस्वी —
शुभ्रूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहुः सुमुखोऽकृशः । सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपादः सुप्रतिष्ठितः
सुंदर भुवया, सुंदर दात, सुडौल जबडा, मजबूत हात, देखणे रूप, स्थूल शरीर, सुडौल सांधे, मोठे डोळे, चांगले पाय, भक्कम शरीर —
अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः । जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः
कोणत्याही शस्त्राने भेदता न येणारा, पण तरीही जणू फाटलेला हत्ती; द्रोणाचा नाश करण्यासाठी जन्मलेला, सत्य बोलणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला —
धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सहेद्भीष्मस्य सायकान्। वज्राशनिसमस्पर्शान्दीप्तास्यानुरगानिव
माझ्या मते, धृष्टद्युम्न भीष्माच्या वज्र आणि विजेसारख्या प्रखर बाणांना तोंड देऊ शकतो.
यमदूतसमान्वेगे निपाते पावकोपमान् । रामेणाजौ विषिहितान्वज्रनिष्पेषदारुणान्
यमदूतांसारखी झपाट्याने आणि जणू काही ज्वाळेसारखी कोसळणारी, अशी ती विषारी माणसं रामानं रणांगणात वीजेच्या ताकदीने चिरडून टाकली.
पुरुष तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम्। धृष्टद्युम्नमृते राजन्निति मे धीयते मतिः
राजा, धृष्टद्युम्न सोडला तर असा कोणताही पुरुष मला दिसत नाही की जो हे मोठं व्रत पेलू शकेल; माझ्या मनात हीच खात्री आहे.
क्षिप्रहस्तश्चित्रयोधी मतः सेनापतिर्मम । अभेद्यकवचः श्रीमान्मातङ्ग इव यूथपः
तो जलद हाताचा, कुशल योद्धा, माझ्या मते सेनापती म्हणून योग्य आहे; त्याचं कवच भेदता येणार नाही, तो तेजस्वी आणि हत्तींच्या कळपाचा प्रमुख जसा असतो तसा भासतो.
अर्जुनेनैवमुक्ते तु भीमो वाक्यं समाददे।' वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी द्रुपदात्मजः । वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश्च समागताः
अर्जुनाने असं म्हटल्यावर भीमाने पुढे बोलायला सुरुवात केली: राजा, शिखंडी, जो द्रुपदाचा मुलगा आहे, तोच वधासाठी जन्माला आला आहे असं सिद्ध आणि ऋषी लोक सांगतात.
यस्य सङ्ग्राममध्ये तु दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वतः । रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः
रणाच्या मध्यभागी जेव्हा तो दिव्य अस्त्र वापरेल, तेव्हा लोक त्याचं रूप मोठ्या आत्म्याच्या रामासारखं पाहतील.
न तं युद्धे प्रपश्यामि यो भिन्द्यात्तु शिखण्डिनाम् । शस्त्रेण समरे राजन्सन्नद्वं स्यन्दने स्थितम्
राजा, समरभूमीत पूर्ण शस्त्रबद्ध होऊन रथावर उभा असलेल्या शिखंडीला शस्त्रांनी कोणीही मोडू शकेल असं मला दिसत नाही.
द्वैरथे समरे नान्यो भीष्मं हन्यान्महाव्रतम् । शिखण्डिनमृते वीरं स मे सेनापतिर्मतः
समोरासमोरच्या युद्धात, शिखंडीशिवाय दुसरा कोणीही भीष्मासारख्या मोठ्या व्रतीला मारू शकत नाही; म्हणून तोच मला सेनापती म्हणून योग्य वाटतो.
सर्वस्य जगतस्तात सारासारं बालाबलम् । सर्वं जानाति धर्मात्मा मतमेषां च केशवः
बाबा, तो या जगातलं सार आणि असार, बल आणि दुर्बलता सगळं जाणतो; धर्मात्मा केशव सर्वांची मतं ओळखतो.