नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत्। प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनमुत्क्षिपन्
विदुराने नम्रपणे, शिस्तीने, सेवकासारखे सेवा केली; तो पुरुषांमध्ये वाघ असूनही, हातात चामर घेऊन उभा राहिला.
ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं जनाधिपम्
मग, तात, सर्व प्रजांनी धृतराष्ट्राला आपल्या राजासारखे मानले, जसे त्यांनी पांडूला मानले होते.
विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च। चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरञ्जयः
धृतराष्ट्र आणि विदुराला राज्य सोपवून, शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा पांडू संपूर्ण पृथ्वीवर फिरला.
कोशसंवनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे । भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसङ्गरः
धनसंचय, दान, नोकरांची काळजी आणि सर्वांची व्यवस्था यात विदुर नेहमीच सत्यावर ठाम होता.
सन्धिविग्रहसंयुक्तो राज्ञां संवाहनक्रियाः । अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरञ्जयः
महातेजस्वी, शत्रूंच्या नगरी जिंकणारा भीष्म राजांच्या मैत्री आणि वैराने भरलेल्या हालचाली बारकाईने पाहत होता.
सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः । अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना
सिंहासनावर बसलेला, बलवान धृतराष्ट्र राजा विदुर या महात्म्याने नेहमीच सेवा केली जात होता.
कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि। संभूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष भोगाञ्जनाधिप
तू त्याच घराण्यात जन्मलेला असूनसुद्धा घराण्याचा नाश का करायचा विचार करतोस? राजाधिराज, भावांसोबत मिळून सुख उपभोग.
ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथञ्चन । भीष्मेण दत्तमिच्छामि न त्वया राजसत्तम
मी हे दीनतेपोटी किंवा काही स्वार्थासाठी बोलत नाही; भीष्माने जे दिलं तेच मला हवं आहे, तुझ्याकडून काही नको, राजश्रेष्ठ.
नाहं त्वत्तोऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप । यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु
राजाधिराज, मी तुझ्याकडून उपजीविकेचा काही मार्ग मागणार नाही; भीष्म जिथे आहे तिथेच द्रोण आहे—भीष्माने जे सांगितलं तेच कर.
दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धमरिकर्शन । सममाचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा
पांडुपुत्रांना राज्याचा अर्धा भाग दे, शत्रूंना हरवणारा राजा; गुरुंचा मान नेहमी तुझ्यासाठी, त्यांच्यासाठी आणि माझ्यासाठी सारखाच असू दे.
अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम । बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः
अश्वत्थामा जसा माझ्यासाठी आहे, तसाच श्वेतहय देखील आहे; फार बोलण्याची गरज नाही—जिथे धर्म आहे तिथेच विजय आहे.
एवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा। व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसङ्गरः । पितुर्वदनमन्वीक्ष्य परिवृत्त्य च धर्मवित्
असं अमोघ तेज असलेल्या द्रोणाने म्हटल्यावर, सत्यावर ठाम असलेला विदुर, वडिलांकडे पाहून, वळून, धर्म जाणून हे शब्द बोलला.
देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः। प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनरुद्धृतः
देवव्रता, माझं बोलणं ऐक—कौरव वंश एकदा नष्ट झाला होता, पण तूच तो पुन्हा उभा केलास.
तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे। कोयं दुर्योधनो नाम कुलेऽस्मिन्कुलपांसनः
मी दुःखाने बोलतोय तरीही तू माझं ऐकत नाहीस; आपल्या घरात जन्मूनही हा दुर्योधन कोण, जो घराण्याला कलंक लावतो?
यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे । अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभेन हृतचेतसः । अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः
तू लोभाने पछाडलेल्या, नीच आणि कृतघ्न, लोभाने मन गमावलेल्या, धर्म जाणणाऱ्या वडिलांच्या शिकवणीचा उल्लंघन करणाऱ्या याच्या मनाप्रमाणे वागतोस.
एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै। यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु
दुर्योधनामुळे कुरूंचा नाश होत आहे; राजाधिराज, असं काही कर की त्यांचा नाश होऊ नये.
मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वमेव महामते। चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा स्थापितवानसि
महामती, तू आधीच मला आणि धृतराष्ट्राला जणू चित्रकाराने चित्र काढून बाजूला ठेवावं तसं ठेवून दिलं आहेस.
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा। नोपेक्षश्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम्
जसा प्रजापती सृष्टी निर्माण करून पुन्हा तिला मागे घेतो, तसंच, बलवान राजा, घराण्याचा नाश होत असताना तू गप्प बसू नकोस.
अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते । वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह
आता जर तुझं मन नाशाच्या वेळी भरकटलं असेल, तर माझ्यासोबत आणि धृतराष्ट्रासोबत वनात जा.
बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम् । शाधीदं राज्यमद्याशु पाण्डवैरभिरक्षितम्
किंवा कपटी आणि वाईट बुद्धीच्या धृतराष्ट्रपुत्राला बांधून टाक, आणि हे राज्य पांडवांच्या संरक्षणाखाली लवकर स्थापन कर.
प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् । पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञाममिततेजसाम्
राजसिंहा, कृपा कर; पांडव, कुरू आणि अपरिमित तेज असलेल्या राजांचा मोठा विनाश समोर दिसतो आहे.
विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः । प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः
असं म्हणून विदुर, दुःखी मनाने, गप्प बसला; तो खोल विचार करू लागला आणि पुन्हापुन्हा उसासे टाकू लागला.
ततोऽस्य राज्ञः सुबलस्य पुत्री धर्मार्थयुक्तं कुलनाशमीता। दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं राज्ञां समक्षं सुतमाह कोपात्
त्या वेळी सुभल राजाची कन्या, धर्म आणि न्यायासाठी आपल्या वंशाचा नाश व्हावा अशी इच्छा धरून, रागाने आपल्या दुष्ट आणि क्रूर बुद्धीच्या पुत्र दुर्योधनाला सर्व राजांच्या उपस्थितीत म्हणाली.
ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा ब्रह्मर्षयो ये च सभासदोऽन्ये। श्रृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य
हे राजसभेत आलेले सर्व राजे, ब्राह्मण ऋषी आणि इतर सभासद ऐका—मी तुझा आणि तुझ्या पापी मित्रांचा व सेवकांचा अपराध सांगणार आहे.
राज्यं कुरूणामनुरूपभोज्यं क्रमागतो नः कुलधर्म एषः। त्वं पापबुद्धेऽतिनृशंसकर्मन् राज्यं कुरूणामनयाद्विहंसि
कुरुंचे राज्य योग्य रीतीने उपभोगण्यासाठी आमच्याकडे वारशाने आले आहे; हा आमच्या घराचा धर्म आहे. पण तू, पापी आणि अत्यंत क्रूर मनाचा, अन्यायाने हे कुरुंचे राज्य उद्ध्वस्त केलेस.
राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी । एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं दुर्योधन प्रार्थयसेऽद्य मोहात्
राज्यात धृतराष्ट्र हा बुद्धिमान आणि त्याचा भाऊ विदुर हा दूरदृष्टी असलेला, दोघेही आहेत. त्यांना दुर्लक्षित करून, दुर्योधन, तू मोहाने आज राजपदाची इच्छा कशी करतोस?
राजा च क्षत्ता च महानुभावौ भीष्मे स्थिते परवन्तौ भवेताम् । अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा न राज्यकामो नृवरो नदीजः
राजा आणि सारथी, हे दोघेही मोठ्या कीर्तीचे आहेत, आणि भीष्म यांच्या संरक्षणाखाली त्यांना अधिकार असता. पण हा महान आत्मा, धर्म जाणणारा, राजपदाची इच्छा करत नाही; तो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आणि नदीपुत्र आहे.
राज्य तु पाण्डोरिदमप्रधृष्यं तस्याद्य पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये। राज्यं तदेतन्निखिलं पाण्डवानां पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि
हे अभेद्य राज्य पांडूचे होते; आता फक्त त्याचे पुत्रच त्याचे मालक आहेत, इतर कोणी नाही. हे संपूर्ण राज्य पांडवांचे आहे, त्यांच्या पूर्वजांकडून मिळालेले, आणि पुत्र-पौत्रांच्या वंशाने चालणारे आहे.
यद्वै ब्रूते कुरुमुख्यो महात्मा देवव्रतः सत्यसन्धो मनीषी । सर्वं तदस्माभिरहत्य कार्यं राज्यं स्वधर्मान्परिपालयद्भिः
कुरुंचा प्रमुख, महान आत्मा, सत्यप्रतिज्ञ आणि बुद्धिमान देवव्रत जे काही सांगतो, ते सर्व आपण निःसंशयपणे करावे, आणि आपला धर्म पाळून राज्य सांभाळावे.
अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य ब्रूयान्नृपोऽयं विदुरस्तथैव। कार्यं भवेत्तत्सुहृद्भिर्नियोज्यं धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घकालम्
महान व्रतधारी यांच्या परवानगीने आणि राजा विदुर तसेच सांगतील, तर ते कार्य मित्रांनी, धर्माला पुढे ठेवून आणि दीर्घकाळ टिकेल असे करावे.