अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि। चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते
म्हणूनच, हे तू पाळलेस तर मला जास्त आनंद होईल, आणि तू मला सतत प्रोत्साहित करशील, मीही तुला तितक्याच जोरात प्रोत्साहित करतो.
अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान्। अहं पश्यामि विजयं कृच्छ्रभाविनमेव ते
नंतर मी सर्व सिंधूंचा पराभव करून तुला सन्मानित करीन; तुझ्या विजयाचा मार्ग कठीण असला तरी मला तो दिसतो.
अकोशस्यासहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम। इत्यवस्थां विदित्वैतामात्मनात्मनि दारुणाम्
धन नाही, मदतीला कोणी नाही, मग माझ्या विजयाची किंवा यशाची शक्यता कुठे? माझ्या मनात ही कठीण अवस्था ओळखली आहे—
राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दृष्कृतः । ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति
राज्याची इच्छा माझ्या मनातून गेली आहे, जणू काही ती स्वर्गात पाहिली आहे; अशा परिस्थितीत काही उपाय तुला दिसतो का?
तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते। करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम्
म्हणून, परिपक्व बुद्धी असलेल्या तूं मला योग्य उत्तर दे, मी विचारतो आहे; तुझ्या सांगण्याप्रमाणे मी सर्व काही करीन.
पुत्र नात्मावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः । अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे। अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः
मुला, पूर्वीच्या अपयशामुळे स्वतःला कमी लेखू नकोस; कारण काही गोष्टी निर्माण होतात आणि काही नाहीशा होतात, आणि उतावळेपणाने मूर्खांनी कोणतेही काम सुरू करू नये.
सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता। अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च
सर्व कर्मांच्या फळांमध्ये, बाळा, नेहमीच अनित्यता असते; ती अनित्य आहेत हे समजून काही गोष्टी घडत नाहीत, तर काही घडतात.
अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते। ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम्
जे काहीच करत नाहीत, ते कधीच घडत नाहीत; एकच गुण आणि प्रयत्नाचा अभाव असला, तर कर्माचे फळ म्हणजे अस्तित्वाचा अभावच असतो.
अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा नवा । यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता
इथे, ज्याने सर्व गोष्टींची नश्वरता आधीच समजून घेतली आहे, त्याला फळ दुप्पट मिळेलच असे नाही.
नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज । उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु
राजकुमार, जेव्हा वाढ व समृद्धी थांबते, तेव्हा उठावे, जागरूक राहावे आणि यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावे.
भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः । मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणांश्चेश्वरैः सह
मनात नेहमीच 'हे होईल' असा विश्वास ठेवावा, चिंता नको; शुभ कार्ये, ब्राह्मण आणि राजांसोबत पुढे ठेवावीत.
प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक । अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः
बुद्धिमान राजाला, मुला, समृद्धी लवकर मिळते; लक्ष्मी त्याच्याकडे पूर्वेकडून सूर्य उगवतो तशी येते.
निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च। अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम्
तू अनेक उदाहरणे, उपाय आणि उत्साह वाढवणारे मार्ग दाखवलेस; मी तुला तसेच पाहतो — आता आपली ताकद दाखव.
पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि। क्रुद्धान्लुब्धान्परिक्षीणानवलिप्तान्विमानितान्
मानवी प्रयत्नाने जे साध्य करायचे आहे ते इथे मिळवावे; रागावलेले, लोभी, दुर्बल, गर्विष्ठ किंवा अपमानित लोकांना एकत्र कर.
स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय। एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान्। महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान्
स्पर्धा करणारे जे कोणी असतील, त्यांचीही नोंद ठेव, जसे मी सांगितले तसे; अशा प्रकारे तू मोठ्या समूहांना जिंकशील, जसा वारा जोरात ढग उडवतो.
तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्पोत्थायी प्रियंवदः । ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरोधास्यन्ति च ध्रुवम्
त्यांच्यात तू नेहमी पुढे देणारा, योग्य वेळी उठणारा आणि गोड बोलणारा असावा; मग ते नक्कीच तुला आवडतील आणि पुढे ठेवतील.
यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम्। तदैवास्मादुद्विजेत सर्पाद्वेश्मगतादिव
जेव्हा शत्रूला कळते की प्रतिस्पर्ध्याने जीवाचा मोह सोडला आहे, तेव्हा त्याने लगेचच त्याची भीती बाळगावी, जसे घरात साप शिरला तर होते.
तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि। निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति
त्याच्या धैर्याची जाणीव असूनही जर त्याला वश करता आले नाही, तर निष्कलंक मार्गाने त्याचा पराभव करावा; शेवटी तेच घडते.
निर्वादादास्पदं लब्धा धनवृद्धिर्भविष्यति। धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च
निष्कलंकपणामुळे आधार मिळाला की संपत्ती वाढते; कारण श्रीमंताजवळ मित्र गोळा होतात आणि त्याच्यावर अवलंबून राहतात.
स्खलितार्थं पुनस्तानि सन्त्यजन्ति च बान्धवाः । नह्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ते च तादृशम्
पण संपत्ती घसरली की तेच नातेवाईक त्याला सोडून देतात; अशा माणसाकडे ना कोणी येते, ना त्याचा सन्मान करतो.
शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति। स न संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति
जो शत्रूला मित्र करून त्याच्यावर विश्वास ठेवतो, त्याने कधीच राज्य मिळवेल अशी अपेक्षा ठेवू नये.
नैव राज्ञा दरः कार्यो जातु कस्यांचिदापदि। अथ चेदपि दीर्णः स्यान्नैव वर्तेत दीर्णवत्
राजाने कोणत्याही संकटात कधीच घाबरू नये; आणि जरी तो हादरला तरी, तसे वागू नये.
दीर्णं हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते। राष्ट्रं बलममात्याश्च पृथक्कुर्वन्ति ते मतीः
राजा घाबरलेला दिसला की सर्व काही अस्ताव्यस्त होते; राज्य, सैन्य आणि मंत्री आपापल्या मते वागू लागतात.
शत्रुनेके प्रपद्यन्ते प्रजहत्यपरे पुनः । अन्ये तु प्रजिहीर्षन्ति ये पुरस्ताद्विमानिताः
काहीजण शत्रूकडे वळतात, काही सोडून जातात, आणि जे पूर्वी अपमानित झाले होते ते त्याला इजा करण्याचा प्रयत्न करतात.
य एवात्यन्तसुहृदस्त एनं पर्युपासते। अशक्तयः स्वस्तिकामा बद्धवत्सा इला इव
फक्त जे खरे मित्र आहेत तेच त्याच्याजवळ राहतात — जे अशक्त असूनही त्याचे भलेच इच्छितात, जसे शेतात खूंटाला बांधलेल्या गायी.
शोचन्तमनुशोचन्ति पतितानिव बान्धवान् । अपि ते पूजिताः पूर्वमपि ते सुहृदो मताः
ते त्याच्यासोबत दुःख करतात, जसे कोणी पडलेल्या नातेवाईकांसाठी शोक करतो; जरी ते पूर्वी सन्मानित किंवा मित्र मानले गेले असले तरी.
ये राष्ट्रमभिमन्यन्ते राज्ञो व्यसनमीयुषः । मा दीदरस्त्वं सुहृदो मा त्वां दीर्णं प्रहासिषुः
राजाच्या संकटात असताना, जे लोक राज्य गेले असं समजतात, त्यांनी तुझा त्याग करू नये, मित्रा. आणि जे तुझे खरे सोबती आहेत, त्यांनी तुझ्यावर संकट आलं म्हणून तुला सोडू नये.
प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जिज्ञासन्त्या मया तव। विदधत्या समाश्वासमुक्तं तेजोविवृद्धये
तुझं सामर्थ्य, धैर्य आणि बुद्धी जाणून घ्यायची इच्छा होती म्हणून मी हे बोललो, जेणेकरून तुझ्या तेजात वाढ व्हावी आणि तुला धीर मिळावा.
यदेतत्संविजानासि यदि सम्यग्ब्रवीम्यहम्। कृत्वा सौम्यमिवात्मानं जायायोत्तिष्ठ सञ्जय
हे तुला समजत असेल आणि मी योग्य बोलत असेन, तर शांत मनाने स्वतःला सावर आणि आपल्या पत्नीच्या हितासाठी उठ, संजय.
अस्ति नः कोशनिचयो महानविदितस्तव। तमहं वेद नान्यस्तमुपसंपादयामि ते
आपल्याकडे एक मोठा आणि गुप्त खजिना आहे, जो तुला माहित नाही. तो फक्त मला ठाऊक आहे, दुसऱ्या कोणालाही नाही, आणि तो मी तुझ्यासाठी उपलब्ध करून देईन.