अस्मदीयैश्च शोचिद्भिर्नदद्भिश्च परैर्वृतम् । अपि त्वां नानुपश्येयं दीनाद्दीनमिवास्थितम्
आपले आप्त रडत आहेत आणि इतर लोकही हंबरडा फोडत आहेत, अशा वेळी मी तुला दुःखी, दुःखातच राहिलेला पाहू नये.
हृप्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा। मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः
पूर्वीसारखेच सौवीर देशाच्या कन्यांच्या स्तुतीत आणि त्यांच्या हेतूंमध्ये आनंद मान, आणि सिंधू देशाच्या कन्यांच्या अधीन, निराश होऊन जाऊ नकोस.
युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिजनेन च । यत्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः
तू तरुण आहेस, रूपवान, विद्वान आणि चांगल्या घराण्यात जन्मलेला — आणि असा की, तुझं नाव सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. अशा वेळी, तू जर असं वागलास तर—
अधुर्यवच्च वोढव्ये मन्ये मरणमेव तत्। यदि त्वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम्
तू दुसऱ्याशी गोड बोलू लागलास, तर मला ते सहन करणं म्हणजे जणू काही बैलाच्या जुव्याला न बसणारा ओझं वाहावं लागणं, आणि माझ्यासाठी ते मृत्यूसारखंच आहे.
पृष्ठतोऽनुव्रजन्तं वा का शान्तिर्हृदयस्य मे। नास्मिञ्जातु कुले जातो गच्छेद्योन्यस्य पृष्ठतः
तू दुसऱ्याच्या मागे चालताना मला दिसलास, तर माझ्या मनाला कधीच शांतता मिळणार नाही. आपल्या घराण्यात कुणीही कधी दुसऱ्याच्या मागे गेलेला नाही.
न त्वं परस्यानुचरस्तात जीवितुमर्हसि । अहं हि क्षत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम्
माझ्या मुला, तू दुसऱ्याचा सेवक म्हणून जगू नकोस. कारण मी क्षत्रियाचं शाश्वत आणि धैर्यवान मन जाणतो.
पूर्वैः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि। शाश्वतं चाव्ययं चैव प्रजापतिविनिर्मितम्
हे पूर्वजांनी, आणि त्यांच्याही पूर्वीच्या थोरांनी सांगितलं आहे — हे शाश्वत आहे, नाश न होणारं आहे, आणि सृष्टीकर्त्याने ठरवलेलं आहे.
यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रधर्मवित् । भयाद्वृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचित्
इथे जो कुणी क्षत्रिय जन्माला येतो आणि क्षत्रिय धर्म जाणतो, त्याने भीतीपोटी किंवा उपजीविकेसाठी कुणालाही नमस्कार करू नये.
उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित्
त्याने नेहमी वरचढ राहावं, कधीही कुणासमोर झुकू नये; कारण प्रयत्न हाच पुरुषार्थ आहे. सांधे तुटले तरी, इथे कुणासमोर झुकू नये.
मातङ्गो मत्त इव च परीयात्स महामनाः । ब्राह्मणेभ्यो नमेन्नित्यं धर्मायैव च सञ्जय
तो मोठ्या मनाचा, मदमस्त हत्तीप्रमाणे वावरावा, पण ब्राह्मणांना आणि धर्मालाच नेहमी नमस्कार करावा, संजय.
नियच्छन्नितरान्वर्णान्विनिघ्नन्सर्वदुष्कृतः। ससहायोऽसहायो वा यावज्जीवं तथा भवेत्
इतर जातींना वश ठेवावं, सर्व दुष्टांना संपवावं, सोबती असो वा नसू, असंच आयुष्यभर वागावं.
कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम्। मम मातस्त्वकरुणे वीरप्रज्ञे ह्यमर्षणे
आई, तुझं हृदय जणू काही पोलादासारखं कठोर आहे — दयाशून्य, शूरतेने सुज्ञ, आणि हट्टी.
अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामितरं यथा। नियोजयसि युद्धाय परमातेव मां तथा
अहो, हेच क्षत्रियांचं वर्तन असावं, जिथे तू मला, जणू मी तुझा मुलगाच नाही, असं समजून युद्धासाठी पाठवतेस, अगदी श्रेष्ठ माता जशी पाठवेल तसं.
ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम् । किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया
जर एखादी आई आपल्या एकुलत्या एक मुलाला अशी वाणी बोलली, तर मग, आई, तू मला सोडून, अख्ख्या पृथ्वीच्या बदल्यातसुद्धा, काय पाहिलंस?
किमाभरणकृत्येन किं भोगैर्जीवितेन वा। मयि वा सङ्गरहते प्रियपुत्रे विशेषतः
माझ्यासारखा प्रिय मुलगा, विशेषतः युद्धात, हरवला तर, मग दागदागिने, सुख किंवा अगदी जीवनाचंही काय उपयोग?
सर्वावस्था हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् । तावेवाभिसमीक्ष्याहं सञ्जय त्वामचूजुदम्
शहाण्यांसाठी, सर्व अवस्थांमध्ये, मुला, नेहमी धर्म आणि हेतू हेच कारण असतं; हेच लक्षात घेऊन, संजय, मी तुला सांगितलं.
स समीक्ष्य क्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः। अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे
सर्व विचार करून, योग्य वेळ आता आली आहे; आणि या क्षणी तू जर काही केलं नाहीस—
असंभावितरूपस्त्वमानृशंस्यं करिष्यसि । तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि सञ्जय
तर तू आपल्या योग्यतेला न शोभणारं आणि निर्दयी असं वागशील; मी हे तुला सांगितलं नसतं, संजय, तर तुला अपयशाचा कलंक लागला असता.
खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम् । सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम्
गाढवाचं जसं माया म्हणतात, तशी माया निरुपयोगी आणि कारणाशिवाय असते; सज्जनांनी नाकारलेला आणि मूर्खांनी चाललेला मार्ग सोड.
अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः । तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः
या लोकांना मोठ्या अज्ञानात बुडालेलं आहे; पण तुझं वर्तन चांगलं असेल, तरच तू मला प्रिय राहशील.
धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथञ्चन। दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च
धर्म, अर्थ आणि गुण यांच्याशी जोडलेली वागणूकच योग्य असते; दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही. दैव आणि मानवी प्रयत्न यांचा संगम असलेल्या, आणि सज्जनांनी आचरण केलेल्या कृतीच योग्य मानल्या जातात.
यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा। अनुत्थानवता चापि दुर्विनीतेन दुर्धिया
जो नम्रता न ठेवता आपल्या मुला-नातवांत रमतो, जो आळशी, वाईट वागणारा आणि चुकीच्या बुद्धीचा आहे—
रमते यस्तु पुत्रेण मोघं तस्य प्रजाफलम्। अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च
जो आपल्या मुलात आनंद मानतो, त्याला संततीचे फळ व्यर्थ ठरते; कारण ते ना चांगली कर्मे करतात, ना वाईट आणि निंदनीय कर्मे टाळतात.
सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः । युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः सञ्जयेह जयाय च । `क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने
सर्वात नीच माणसांना ना इथे सुख मिळते, ना पुढच्या जन्मात. क्षत्रिय हा युद्धासाठीच निर्माण झाला आहे, संजय, या जगात विजयासाठी आणि लोकांच्या रक्षणासाठी कधी कधी कठोर कर्म करण्यासाठी.
जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् । न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्। यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमेधते
तो जिंकला किंवा मारला गेला तरी, इंद्राच्या लोकात पोहोचतो. शक्राच्या पवित्र निवासात, त्या क्षत्रियाला सुख मिळत नाही, जो शत्रूंना जिंकूनही फक्त स्वतःच्या सुखाचा विचार करतो.
मन्युना दह्यमानेह पुरुषेण मनस्विना । निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रति जिगीषया
जेव्हा एखादा धाडसी माणूस रागाने जळतो आणि पुन्हा पुन्हा फसवला जातो, तेव्हा तो आपल्या शत्रूंवर विजय मिळवण्याची इच्छा धरतो.
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रुं वा विनिपात्य च। प्राप्यते नेह शान्तिर्हि नित्यमेव तु सञ्जय । अतोन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत्
स्वतःला सोडून देऊन किंवा शत्रूला संपवूनही, इथे मनःशांती मिळत नाही, संजय; दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे त्याला शांती कशी मिळेल?
इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति। यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम्
इथे शहाणा माणूस थोडेच अप्रिय गोष्टी स्वीकारतो; ज्याला जगात थोडेच सुख हवे असते, त्याला निश्चितच थोडेच दुःख भोगावे लागते.
प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् । ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम्
आणि सुखाचा अभाव असल्याने, माणसाला काही चांगले मिळत नाही; तो निश्चितच शून्यातच पोहोचतो, जशी गंगा शेवटी समुद्रात विलीन होते.
नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः । कारुण्यमेव पश्य त्वं भूत्वेह जडमूकवत्
ही कल्पना, आई, विशेषतः आपल्या मुलाबद्दल, तुम्ही बोलू नये; तुम्ही फक्त दयाच पहा, आणि जणू काही मुका व जड झाल्यासारखी रहा.