तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति। शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः
जो व्यर्थ नावाने जगतो, तो स्त्रीसारखा जगतो असे लोक म्हणतात; पण जो शूर, बळकट आणि सिंहासारखा चालतो—
दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा । य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम्
ज्याला नशिबाने जरी काही मिळाले, तरी तो आपल्या राज्यात आनंद घेतो; जो स्वतःच्या प्रिय गोष्टी सोडून संपत्ती मिळवतो.
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः
तो आपल्या मंत्र्यांना लवकरच आनंद देतो.
किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया। किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा
संपूर्ण पृथ्वी मला पाहत नाही, तर मला दागिने, सुख किंवा जीवन यांचा काय उपयोग?
पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम्।' निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः । ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः
इतरांनी मार खाताना जगण्यात काय अर्थ? जे आपल्यावर द्वेष करतात, त्यांनी निराश लोकांचे लोक मिळावेत; आणि आपल्या मित्रांनी दृढ मनाच्या लोकांचे लोक मिळावेत.
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम्। कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः
जे नोकरांशिवाय राहतात, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगतात, दीन आणि बळहीन असतात, त्यांच्या उपजीविकेचा मार्ग कधीही स्वीकारू नकोस.
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा । पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्
बाळा, तुझ्या कृपेने ब्राह्मण आणि मित्र सुखाने जगोत. जसा सर्व जीव पावसाच्या मेघावर अवलंबून असतात, तसेच देवता इंद्रावर विसंबून असतात.
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय। पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्
संजया, जसा सर्व जीव पिकलेल्या झाडावर अवलंबून असतात, तसा एक माणूस सर्वांना आधार देतो; त्याचं जीवन खरंच अर्थपूर्ण असतं.
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम्। त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्
ज्याच्या शौर्यामुळे आणि धैर्यामुळे त्याचे नातेवाईक सुखाने वाढतात, जसे इंद्राच्या राज्यात देवता सुखी असतात, त्याचं जीवन खरंच धन्य आहे.
स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः । स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम्
जो माणूस स्वतःच्या बळावर जगतो, त्याला या जगात कीर्ती मिळते आणि मृत्यूनंतरही शुभ स्थान मिळतं.
अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि। निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव
आता या परिस्थितीत, जर तू आपलं पुरुषार्थ सोडायचं ठरवलंस, तर लवकरच तु नीच लोकांनी टाळलेला मार्ग पत्करशील.
यो हि तेजो यथाशक्ति न कर्शयति विक्रमात्। क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः
जो क्षत्रिय केवळ जगण्यासाठी आपली ताकद आणि धैर्य पूर्णपणे वापरत नाही, त्याला लोक चोरच म्हणतात.
अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च। नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम्
जे शब्द योग्य, अर्थपूर्ण आणि गुणी आहेत, ते तुला पोहोचत नाहीत, जसं मरण्याची इच्छा असलेल्या माणसाला औषध उपयोगाचं ठरत नाही.
सन्ति वै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः। दौर्बल्यादासते मूढा व्यसतौघपतीक्षिणः
सिंधू राजाजवळ संपत्ती आहे, पण लोक समाधानी नाहीत; दुर्बलतेमुळे मूर्ख लोक दु:खाच्या लाटेकडे पाहत बसले आहेत.
सहायोपचितिं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः । अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम्
मित्र गोळा करून आणि ठाम निश्चय करून, इतर लोक तुझ्या पुरुषार्थ पाहून तुला दोष देणार नाहीत.
तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयं चर । काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः
त्यांच्यासोबत एकत्र येऊन डोंगरातील किल्ल्यात राहा; वेळ आली की संकटाचा सामना कर, कारण हा कुणीही नित्यजिवंत नाही.
सञ्जयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि । अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः
तुला संजय असं नाव आहे, पण तुझ्यात त्या नावाचा अर्थ दिसत नाही; मुला, आपल्या नावाला सार्थ कर, व्यर्थ नको करू दे.
सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत्। अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति
एक ज्ञानी ब्राह्मण, ज्याचं दृष्टी बरोबर आहे, त्याने लहानपणी तुला सांगितलं होतं — 'हा मोठ्या संकटातून जाऊन पुन्हा भरभराटीला येईल.'
तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव। तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनःपुनः
त्याचे शब्द आठवून मला तुझ्या विजयाची आशा आहे; म्हणूनच, बाळा, मी तुला सांगतो आणि पुन्हा पुन्हा सांगत राहीन.
यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे । तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः
ज्याच्या संपत्तीमुळे इतरांचं पोषण होतं, त्याला यश नक्कीच मिळतं; योग्य मार्गाने चालणाऱ्यांना संपत्ती मिळणं निश्चित आहे.
समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम सञ्जय । एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहरः
संजया, आपल्या पूर्वजांना कधी समृद्धी मिळाली, कधी नाही; हे जाणून, युद्धासाठी सज्ज रहा, मागे हटू नकोस.
नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत्। यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते
शंबराने कधीही याहून वाईट परिस्थिती सांगितली नाही, जिथे आज किंवा उद्या खाण्यालाही काही दिसत नाही.
पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमब्रवीत् । दारिद्र्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत्
पती किंवा पुत्राच्या मृत्यूनंतरचं सर्वात मोठं दु:ख म्हणजे दारिद्र्य, असं त्याने सांगितलं; कारण ते मृत्यूसारखंच आहे.
अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदमिवागता। ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता
मी मोठ्या घराण्यात जन्मले, जशी एक सरोवर दुसऱ्यात मिसळते; मी सर्वगुणसंपन्न आणि पतीकडून अत्यंत सन्मानित अशी गृहस्वामिनी होते.
महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम् । पुरा हृष्टः सुहृद्वर्गो मामपश्यत्सुहृद्गताम्
पूर्वी मी सुंदर हारांनी, दागिन्यांनी सजलेली, स्वच्छ वस्त्र घातलेली असताना, माझे मित्र आनंदाने माझ्या सोबत मला पाहायचे.
यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बलाम् । न तदा जीवितेनार्थो भविता तव सञ्जय
संजय, जेव्हा तू मला आणि माझ्या पत्नीला फारच अशक्त पाहशील, तेव्हा तुला हे जीवन निरर्थक वाटेल.
दासकर्मकरान्भृत्यानाचार्यर्त्विक्पुरोहितान्। अवृत्त्याऽस्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते
आमच्याकडे पैसा नसल्यामुळे, नोकर, कामगार, सेवक, गुरु, पुरोहित आणि घरचे ब्राह्मण यांना सोडून दिलेले पाहिल्यावर, तुला हे जीवन कशासाठी हवे आहे?
यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्याहं यथा पुरा । श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे
आज जर मी तुझ्याकडून पूर्वीसारखी कर्तव्यपूर्ती, गौरव मिळवणारे आणि कीर्ती मिळवणारे काम पाहिले नाही, तर माझ्या मनाला कधीच शांती मिळणार नाही.
नेति चेद्ब्राह्मणं ब्रूयां दीर्येत हृदयं मम। न ह्यद न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान्
जर मी ब्राह्मणाला 'तो नाही' असे सांगितले, तर माझे हृदय तुटून जाईल; कारण माझ्या पतीने किंवा ब्राह्मणाने कधीच 'तो नाही' असे सांगितले नाही.
वयमाश्रयणीयाः स्म न श्रोतारः परस्य च। अन्यमासाद्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम्
आम्ही नेहमीच आधार घेणारे आहोत, दुसऱ्याचे ऐकणारे नाही; जर मी दुसऱ्याचा आधार घेऊन जगले, तर मी हे जीवन सोडून देईन.