नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्। यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्
निर्दय, निंदनीय, दुःखद आणि निर्लज्ज अशी उपजीविका कधीही पत्करू नकोस, कारण अशा वर्तनाचे शत्रूही दुर्बल माणसात कौतुक करतील.
लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् । अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम्
जो जगाच्या दृष्टीने तुच्छ ठरतो, हलक्या कपड्यांत राहतो, काहीच मिळवत नाही, कमी आयुष्य आणि कमी किंमत असतो, त्याची अवस्था अशीच होते.
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते। अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः
अशा नातलगामुळे कोणत्याही कुटुंबीयाला सुख मिळत नाही; उपजीविका नसताना, आपण राज्यातून हाकलले गेलो, तर केवळ दुःखच पदरी येईल.
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः । अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्
सर्व इच्छा आणि सुखांपासून वंचित, स्थान गमावलेला, काहीच नसलेला, सज्जनांमध्ये उन्मत्तपणे वागणारा, असा माणूस कुटुंबाचा नाश करतो.
कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् । निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्
संजय, तुझ्या मुलामुळे कलियुगाचा जन्म झाला, ज्याच्यात ना राग आहे, ना उत्साह, ना बळ, अशा दुर्बल पुरुषाचा हा पुत्र आहे.
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम्। मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्
कोणत्याही सन्माननीय स्त्रीने असा पुत्र जन्माला घालू नये; जशी ज्योत धूर करत नाही, तशीच तूही उठून शत्रूंना पराभूत कर.
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम्। एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी
आपल्या शत्रूंच्या डोक्यावर एक क्षण जरी का होईना, पण जळ; खरे पुरुषार्थ हेच आहे—राग धरावा आणि हार मानू नये.
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् । संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च
जो माणूस फक्त सहनशील आणि रागाविरहित असतो, तो ना स्त्री असतो ना पुरुष; समाधान संपत्तीचा नाश करतो, आणि दया देखील तशीच.
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत्। एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना
उठण्याची भीती, पडण्याची भीती, उदासीनता आणि मोठ्या ज्ञानाचा अभाव—या सगळ्या वाईट गोष्टींपासून स्वतःच्या प्रयत्नाने स्वतःची सुटका कर.
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् । परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते
आपले मन लोखंडासारखे कठोर कर आणि पुन्हा आपलेच मिळवण्यासाठी प्रयत्न कर; कारण जो दुसऱ्यांचे सहन करतो, त्यालाच खरा पुरुष म्हणतात.
तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति। शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः
जो व्यर्थ नावाने जगतो, तो स्त्रीसारखा जगतो असे लोक म्हणतात; पण जो शूर, बळकट आणि सिंहासारखा चालतो—
दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा । य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम्
ज्याला नशिबाने जरी काही मिळाले, तरी तो आपल्या राज्यात आनंद घेतो; जो स्वतःच्या प्रिय गोष्टी सोडून संपत्ती मिळवतो.
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः
तो आपल्या मंत्र्यांना लवकरच आनंद देतो.
किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया। किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा
संपूर्ण पृथ्वी मला पाहत नाही, तर मला दागिने, सुख किंवा जीवन यांचा काय उपयोग?
पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम्।' निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः । ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः
इतरांनी मार खाताना जगण्यात काय अर्थ? जे आपल्यावर द्वेष करतात, त्यांनी निराश लोकांचे लोक मिळावेत; आणि आपल्या मित्रांनी दृढ मनाच्या लोकांचे लोक मिळावेत.
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम्। कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः
जे नोकरांशिवाय राहतात, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगतात, दीन आणि बळहीन असतात, त्यांच्या उपजीविकेचा मार्ग कधीही स्वीकारू नकोस.
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा । पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्
बाळा, तुझ्या कृपेने ब्राह्मण आणि मित्र सुखाने जगोत. जसा सर्व जीव पावसाच्या मेघावर अवलंबून असतात, तसेच देवता इंद्रावर विसंबून असतात.
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय। पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्
संजया, जसा सर्व जीव पिकलेल्या झाडावर अवलंबून असतात, तसा एक माणूस सर्वांना आधार देतो; त्याचं जीवन खरंच अर्थपूर्ण असतं.
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम्। त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्
ज्याच्या शौर्यामुळे आणि धैर्यामुळे त्याचे नातेवाईक सुखाने वाढतात, जसे इंद्राच्या राज्यात देवता सुखी असतात, त्याचं जीवन खरंच धन्य आहे.
स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः । स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम्
जो माणूस स्वतःच्या बळावर जगतो, त्याला या जगात कीर्ती मिळते आणि मृत्यूनंतरही शुभ स्थान मिळतं.
अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि। निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव
आता या परिस्थितीत, जर तू आपलं पुरुषार्थ सोडायचं ठरवलंस, तर लवकरच तु नीच लोकांनी टाळलेला मार्ग पत्करशील.
यो हि तेजो यथाशक्ति न कर्शयति विक्रमात्। क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः
जो क्षत्रिय केवळ जगण्यासाठी आपली ताकद आणि धैर्य पूर्णपणे वापरत नाही, त्याला लोक चोरच म्हणतात.
अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च। नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम्
जे शब्द योग्य, अर्थपूर्ण आणि गुणी आहेत, ते तुला पोहोचत नाहीत, जसं मरण्याची इच्छा असलेल्या माणसाला औषध उपयोगाचं ठरत नाही.
सन्ति वै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः। दौर्बल्यादासते मूढा व्यसतौघपतीक्षिणः
सिंधू राजाजवळ संपत्ती आहे, पण लोक समाधानी नाहीत; दुर्बलतेमुळे मूर्ख लोक दु:खाच्या लाटेकडे पाहत बसले आहेत.
सहायोपचितिं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः । अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम्
मित्र गोळा करून आणि ठाम निश्चय करून, इतर लोक तुझ्या पुरुषार्थ पाहून तुला दोष देणार नाहीत.
तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयं चर । काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः
त्यांच्यासोबत एकत्र येऊन डोंगरातील किल्ल्यात राहा; वेळ आली की संकटाचा सामना कर, कारण हा कुणीही नित्यजिवंत नाही.
सञ्जयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि । अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः
तुला संजय असं नाव आहे, पण तुझ्यात त्या नावाचा अर्थ दिसत नाही; मुला, आपल्या नावाला सार्थ कर, व्यर्थ नको करू दे.
सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत्। अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति
एक ज्ञानी ब्राह्मण, ज्याचं दृष्टी बरोबर आहे, त्याने लहानपणी तुला सांगितलं होतं — 'हा मोठ्या संकटातून जाऊन पुन्हा भरभराटीला येईल.'
तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव। तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनःपुनः
त्याचे शब्द आठवून मला तुझ्या विजयाची आशा आहे; म्हणूनच, बाळा, मी तुला सांगतो आणि पुन्हा पुन्हा सांगत राहीन.
यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे । तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः
ज्याच्या संपत्तीमुळे इतरांचं पोषण होतं, त्याला यश नक्कीच मिळतं; योग्य मार्गाने चालणाऱ्यांना संपत्ती मिळणं निश्चित आहे.