कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाऽऽजिं यावदुत्तमम् । धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते
मानव म्हणून आपलं कर्तव्य पार पाडून, उत्तम युद्ध लढून, धर्माचं ऋण फिटतं आणि स्वतःला दोष द्यावा लागत नाही.
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः । आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते
मिळालं किंवा नाही मिळालं, ज्ञानी माणूस कधीही शोक करत नाही; तो कायम टिकणाऱ्या गोष्टींना हात घालतो आणि केवळ धनासाठी प्राणांची किंमत करत नाही.
उद्भावयस्वं वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् । धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि
आपलं सामर्थ्य जागं कर, नाहीतर ती निश्चित वाटच निवड; धर्माला मुलांपेक्षा पुढे ठेव, मग कशासाठी जगतोस?
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता । विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि
तुझे यज्ञ, दान आणि सर्व कीर्ती, हे भित्र्या, नष्ट झाली आहे; तुझ्या सुखाचा पाया तुटला आहे — मग कशासाठी जगतोस?
शत्रुर्निमञ्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता। विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन
शत्रू बुडत असला तरी त्याला पकडावं लागतं; आपण पडत असलो तरी प्रयत्न सोडू नये — मुळं तुटली असली तरी कधीही निराश होऊ नये.
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकतं स्मरन्। कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः
जबाबदारी उचल आणि प्रयत्न कर, अजातशत्रूंच्या पराक्रमाची आठवण ठेव; धैर्य आणि सन्मान दाखव, स्वतःचं पुरुषार्थ ओळख.
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि। यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम्
तुझ्यामुळे बुडालेलं घराणं स्वतःच्या प्रयत्नाने उचल; ज्याच्या वागणुकीचं मोठेपण लोकांनी कधीच सांगितलं नाही, असं कोण आहे?
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् । दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः
दान, तपस्या आणि सत्य यात ज्याचं यश गाजत नाही, तो केवळ मांसाचा ढीग आहे — ना तो पुरुष, ना स्त्री.
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः। श्रुतेन तपसा वाऽपि श्रिया वा विक्रमेण वा
विद्या मिळवण्यात किंवा धन मिळवण्यात, हे सर्व आईच्या शब्दासारखेच असते; शिकून, तप करून, संपत्तीने किंवा शौर्याने जे मिळते, ते आईच्या आशीर्वादासारखेच आहे.
जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् । न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि
माणूस आपल्या कृत्यांनी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो; पण नीच आणि लाजिरवाण्या उपजीविकेचा शोध तू कधीही घेऊ नकोस.
नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्। यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्
निर्दय, निंदनीय, दुःखद आणि निर्लज्ज अशी उपजीविका कधीही पत्करू नकोस, कारण अशा वर्तनाचे शत्रूही दुर्बल माणसात कौतुक करतील.
लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् । अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम्
जो जगाच्या दृष्टीने तुच्छ ठरतो, हलक्या कपड्यांत राहतो, काहीच मिळवत नाही, कमी आयुष्य आणि कमी किंमत असतो, त्याची अवस्था अशीच होते.
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते। अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः
अशा नातलगामुळे कोणत्याही कुटुंबीयाला सुख मिळत नाही; उपजीविका नसताना, आपण राज्यातून हाकलले गेलो, तर केवळ दुःखच पदरी येईल.
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः । अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्
सर्व इच्छा आणि सुखांपासून वंचित, स्थान गमावलेला, काहीच नसलेला, सज्जनांमध्ये उन्मत्तपणे वागणारा, असा माणूस कुटुंबाचा नाश करतो.
कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् । निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्
संजय, तुझ्या मुलामुळे कलियुगाचा जन्म झाला, ज्याच्यात ना राग आहे, ना उत्साह, ना बळ, अशा दुर्बल पुरुषाचा हा पुत्र आहे.
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम्। मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्
कोणत्याही सन्माननीय स्त्रीने असा पुत्र जन्माला घालू नये; जशी ज्योत धूर करत नाही, तशीच तूही उठून शत्रूंना पराभूत कर.
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम्। एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी
आपल्या शत्रूंच्या डोक्यावर एक क्षण जरी का होईना, पण जळ; खरे पुरुषार्थ हेच आहे—राग धरावा आणि हार मानू नये.
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् । संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च
जो माणूस फक्त सहनशील आणि रागाविरहित असतो, तो ना स्त्री असतो ना पुरुष; समाधान संपत्तीचा नाश करतो, आणि दया देखील तशीच.
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत्। एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना
उठण्याची भीती, पडण्याची भीती, उदासीनता आणि मोठ्या ज्ञानाचा अभाव—या सगळ्या वाईट गोष्टींपासून स्वतःच्या प्रयत्नाने स्वतःची सुटका कर.
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् । परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते
आपले मन लोखंडासारखे कठोर कर आणि पुन्हा आपलेच मिळवण्यासाठी प्रयत्न कर; कारण जो दुसऱ्यांचे सहन करतो, त्यालाच खरा पुरुष म्हणतात.
तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति। शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः
जो व्यर्थ नावाने जगतो, तो स्त्रीसारखा जगतो असे लोक म्हणतात; पण जो शूर, बळकट आणि सिंहासारखा चालतो—
दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा । य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम्
ज्याला नशिबाने जरी काही मिळाले, तरी तो आपल्या राज्यात आनंद घेतो; जो स्वतःच्या प्रिय गोष्टी सोडून संपत्ती मिळवतो.
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः
तो आपल्या मंत्र्यांना लवकरच आनंद देतो.
किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया। किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा
संपूर्ण पृथ्वी मला पाहत नाही, तर मला दागिने, सुख किंवा जीवन यांचा काय उपयोग?
पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम्।' निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः । ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः
इतरांनी मार खाताना जगण्यात काय अर्थ? जे आपल्यावर द्वेष करतात, त्यांनी निराश लोकांचे लोक मिळावेत; आणि आपल्या मित्रांनी दृढ मनाच्या लोकांचे लोक मिळावेत.
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम्। कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः
जे नोकरांशिवाय राहतात, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगतात, दीन आणि बळहीन असतात, त्यांच्या उपजीविकेचा मार्ग कधीही स्वीकारू नकोस.
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा । पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम्
बाळा, तुझ्या कृपेने ब्राह्मण आणि मित्र सुखाने जगोत. जसा सर्व जीव पावसाच्या मेघावर अवलंबून असतात, तसेच देवता इंद्रावर विसंबून असतात.
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय। पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत्
संजया, जसा सर्व जीव पिकलेल्या झाडावर अवलंबून असतात, तसा एक माणूस सर्वांना आधार देतो; त्याचं जीवन खरंच अर्थपूर्ण असतं.
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम्। त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्
ज्याच्या शौर्यामुळे आणि धैर्यामुळे त्याचे नातेवाईक सुखाने वाढतात, जसे इंद्राच्या राज्यात देवता सुखी असतात, त्याचं जीवन खरंच धन्य आहे.
स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः । स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम्
जो माणूस स्वतःच्या बळावर जगतो, त्याला या जगात कीर्ती मिळते आणि मृत्यूनंतरही शुभ स्थान मिळतं.