निर्मन्युश्चाप्यसङ्ख्येयः पुरुषः क्लीबसाधनः । यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह
जो मनुष्य रागरहित असतो, ज्याचं सामर्थ्य क्षीण झालेलं असतं, तो आयुष्यभर निराश राहतो — म्हणून तू चांगुलपणासाठी जबाबदारी उचल.
माऽऽत्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः । मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंहर
स्वतःला कमी लेखू नकोस, आणि लहानसाठी भीती बाळगू नकोस; मन चांगल्या गोष्टींमध्ये लाव, घाबरू नकोस, स्वतःला सावर.
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः। अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः
उठ, हे भित्र्या, असं पराभूत होऊन पडून राहू नकोस; असं केल्याने शत्रूंना आनंद मिळतो आणि आप्तांना दुःख, कारण तुझा सन्मान गमावला जातो.
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मुषिकाञ्जलिः । सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति
लहानशी नदीही कधी कधी भरते, उंदराला मूठभर धान्यही पुरेसं वाटतं; तसंच भित्रा माणूस थोड्यानेच समाधानी होतो.
अप्यहेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज । अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमेः
जर मृत्यू समोर आला, तरीही नागाने फणा काढावा तसा किंवा घोडा धावत जावा तसा, किंवा अनिश्चिततेला सामोरं जावं लागलं, तरीही धैर्य दाखव.
अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् । विवदन्वाऽथवा तूष्णीं व्योम्नीवापरिशङ्कितः
शत्रूच्या फळीमध्ये संधी दिसली, तर गरुडासारखं धाडसाने पुढे जा; वाद घ्यावासा वाटला तरी किंवा गप्प राहिलास तरी, आकाशासारखा निर्भय रहा.
त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा। उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः
तू असा मृतासारखा, जणू वज्राघात झाल्यासारखा का पडून आहेस? उठ, हे भित्र्या, शत्रूंनी जिंकून झोपू नकोस.
माऽस्तं गमस्त्वं कृपणो वि श्रूयस्व स्वकर्मणा । मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भूस्तिष्ठ गर्जितः
दीनपणे हरवू नकोस, स्वतःच्या वाईट कर्माने वाईट नाव मिळवू नकोस; मध्यम किंवा नीच ठिकाणी राहू नकोस — उंच उभा राहा, गर्जना कर.
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल । मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायस्व जिजीविषुः
तिंदुकाच्या काडीप्रमाणे, एक क्षण जरी का होईना, पण तेजाने जळ; पण केवळ जगण्यासाठी तुषाच्या आगीसारखा धुरकट होऊ नकोस.
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम् । मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः स्वरीमृदुः
क्षणभर उजळून निघणं हे दीर्घकाळ धुरकट राहण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; राजाच्या घरात कुणीही मऊ मनाची स्त्री जन्माला येऊ नये.
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाऽऽजिं यावदुत्तमम् । धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते
मानव म्हणून आपलं कर्तव्य पार पाडून, उत्तम युद्ध लढून, धर्माचं ऋण फिटतं आणि स्वतःला दोष द्यावा लागत नाही.
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः । आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते
मिळालं किंवा नाही मिळालं, ज्ञानी माणूस कधीही शोक करत नाही; तो कायम टिकणाऱ्या गोष्टींना हात घालतो आणि केवळ धनासाठी प्राणांची किंमत करत नाही.
उद्भावयस्वं वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् । धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि
आपलं सामर्थ्य जागं कर, नाहीतर ती निश्चित वाटच निवड; धर्माला मुलांपेक्षा पुढे ठेव, मग कशासाठी जगतोस?
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता । विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि
तुझे यज्ञ, दान आणि सर्व कीर्ती, हे भित्र्या, नष्ट झाली आहे; तुझ्या सुखाचा पाया तुटला आहे — मग कशासाठी जगतोस?
शत्रुर्निमञ्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता। विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन
शत्रू बुडत असला तरी त्याला पकडावं लागतं; आपण पडत असलो तरी प्रयत्न सोडू नये — मुळं तुटली असली तरी कधीही निराश होऊ नये.
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकतं स्मरन्। कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः
जबाबदारी उचल आणि प्रयत्न कर, अजातशत्रूंच्या पराक्रमाची आठवण ठेव; धैर्य आणि सन्मान दाखव, स्वतःचं पुरुषार्थ ओळख.
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि। यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम्
तुझ्यामुळे बुडालेलं घराणं स्वतःच्या प्रयत्नाने उचल; ज्याच्या वागणुकीचं मोठेपण लोकांनी कधीच सांगितलं नाही, असं कोण आहे?
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् । दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः
दान, तपस्या आणि सत्य यात ज्याचं यश गाजत नाही, तो केवळ मांसाचा ढीग आहे — ना तो पुरुष, ना स्त्री.
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः। श्रुतेन तपसा वाऽपि श्रिया वा विक्रमेण वा
विद्या मिळवण्यात किंवा धन मिळवण्यात, हे सर्व आईच्या शब्दासारखेच असते; शिकून, तप करून, संपत्तीने किंवा शौर्याने जे मिळते, ते आईच्या आशीर्वादासारखेच आहे.
जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् । न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि
माणूस आपल्या कृत्यांनी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो; पण नीच आणि लाजिरवाण्या उपजीविकेचा शोध तू कधीही घेऊ नकोस.
नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्। यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम्
निर्दय, निंदनीय, दुःखद आणि निर्लज्ज अशी उपजीविका कधीही पत्करू नकोस, कारण अशा वर्तनाचे शत्रूही दुर्बल माणसात कौतुक करतील.
लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् । अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम्
जो जगाच्या दृष्टीने तुच्छ ठरतो, हलक्या कपड्यांत राहतो, काहीच मिळवत नाही, कमी आयुष्य आणि कमी किंमत असतो, त्याची अवस्था अशीच होते.
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते। अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः
अशा नातलगामुळे कोणत्याही कुटुंबीयाला सुख मिळत नाही; उपजीविका नसताना, आपण राज्यातून हाकलले गेलो, तर केवळ दुःखच पदरी येईल.
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः । अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्
सर्व इच्छा आणि सुखांपासून वंचित, स्थान गमावलेला, काहीच नसलेला, सज्जनांमध्ये उन्मत्तपणे वागणारा, असा माणूस कुटुंबाचा नाश करतो.
कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् । निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम्
संजय, तुझ्या मुलामुळे कलियुगाचा जन्म झाला, ज्याच्यात ना राग आहे, ना उत्साह, ना बळ, अशा दुर्बल पुरुषाचा हा पुत्र आहे.
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम्। मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान्
कोणत्याही सन्माननीय स्त्रीने असा पुत्र जन्माला घालू नये; जशी ज्योत धूर करत नाही, तशीच तूही उठून शत्रूंना पराभूत कर.
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम्। एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी
आपल्या शत्रूंच्या डोक्यावर एक क्षण जरी का होईना, पण जळ; खरे पुरुषार्थ हेच आहे—राग धरावा आणि हार मानू नये.
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् । संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च
जो माणूस फक्त सहनशील आणि रागाविरहित असतो, तो ना स्त्री असतो ना पुरुष; समाधान संपत्तीचा नाश करतो, आणि दया देखील तशीच.
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत्। एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना
उठण्याची भीती, पडण्याची भीती, उदासीनता आणि मोठ्या ज्ञानाचा अभाव—या सगळ्या वाईट गोष्टींपासून स्वतःच्या प्रयत्नाने स्वतःची सुटका कर.
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् । परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते
आपले मन लोखंडासारखे कठोर कर आणि पुन्हा आपलेच मिळवण्यासाठी प्रयत्न कर; कारण जो दुसऱ्यांचे सहन करतो, त्यालाच खरा पुरुष म्हणतात.