बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्रीयामिति कामये। ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत
तो म्हणाला, 'माझ्या स्वतःच्या बळावर मिळवलेले राज्यच मला हवे आहे, दुसरे नाही.' तेव्हा वैश्रवण प्रसन्न आणि आश्चर्यचकित झाला.
मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुन्धराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः
नंतर मुचुकुंद राजाने आपल्या बळावर मिळवलेली पृथ्वी योग्य रीतीने राज्यधर्म पाळत राज्य केली.
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा विन्देन भारत
भरता, राजा प्रजांचे रक्षण करतो तेव्हा प्रजा जो धर्म आचरण करते, त्यातील चतुर्थांश राजा मिळवतो.
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते। स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति
राजा धर्माने वागत असेल तर तो देवपदाला पोहोचतो; पण अधर्माने वागला तर नरकात जातो.
दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति। प्रयुक्तास्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति
राजाने योग्य रीतीने दंडनीती पाळली, तर ती आपल्या धर्माने चारही वर्णांचे रक्षण करते आणि त्यांना अधर्मापासून थांबवते.
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते। तदा कृतयुं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते
राजा पूर्णपणे आणि योग्य रीतीने दंडनीती पाळतो तेव्हा श्रेष्ठ असा कृतयुग काळ सुरू होतो.
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्
राज्याचा कारण काळ आहे की काळाचा कारण राजा आहे, असा तुझ्या मनात शंका ठेवू नकोस; राजा म्हणजेच काळाचा कारण आहे.
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च। युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्
राजा कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि चौथ्या युगाचा निर्माता आहे; राजा म्हणजेच युगाचे कारण आहे.
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्रुते । त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्रुते
राजा कृतयुग प्रस्थापित करतो तेव्हा तो अद्भुत अशा स्वर्गाला पोहोचतो; त्रेतायुग प्रस्थापित केल्यास तो स्वर्ग मिळवतो, पण तो सर्वोच्च नसतो.
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्रुते । कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्रुते
द्वापरयुग वाढविल्यास त्याला त्याच्या पात्रतेनुसार स्वर्ग मिळतो; पण कलियुग वाढविल्यास राजा अतिशय मोठ्या पापात पडतो.
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः । राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च
मग तो दुष्कर्मी अनेक काळ नरकात राहतो; कारण राजाच्या चुकीमुळे जग त्रस्त होते आणि त्यालाही जग त्रास देते.
राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्। नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि
पित्यांनी आणि आजोबांनी जसे राजधर्म पाळले, तसे तूही विचार कर. कारण ज्या वर्तनात तू राहू इच्छितोस, ते राजर्षींचे वर्तन नाही.
न हि वैक्लब्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः । प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान्
जो माणूस दुर्बलतेने ग्रासला गेला आहे आणि केवळ दयाळूपणावर उभा आहे, त्याला प्रजांचे रक्षण करून मिळणारे कोणतेही फळ मिळत नाही.
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः । प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया
पांडू, मी किंवा पितामह — आम्ही तिघांनीही कधीच अशी इच्छा व्यक्त केलेली नाही, जशी बुद्धीने तू आता वागत आहेस.
यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रज्ञा सन्तानमेव च । माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया
यज्ञ, दान, तपस्या, शौर्य, बुद्धी, संतती, मोठेपण, बळ आणि तेज — या सगळ्यांची मी नेहमीच इच्छा केली आहे.
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुषदेवताः । दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः
मानवी आणि दैवी शक्ती, योग्य रीतीने पूजल्यावर, नेहमीच स्वाहा, स्वधा, दीर्घायुष्य, संपत्ती आणि चांगले पुत्र द्यावेत.
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च। दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम्
पितर आणि देवता नेहमीच पुत्रांची आशा करतात; दान, अध्ययन, यज्ञ आणि प्रजांचे रक्षण हेही तेच अपेक्षित असते.
एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः । ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः
हे धर्म आहे की अधर्म, हे तुला जन्मताच लाभले आहे; पण जे विद्वान आणि चांगल्या कुळात जन्मले, ते उपजीविकेअभावी त्रासले जातात, बाळा.
यत्र दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः । प्राप्य तुष्टाः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः
जिथे भुकेले लोक एखाद्या दानशूर आणि शूर पुरुषाला भेटून तृप्त होतात आणि तिथेच राहतात, त्याहून मोठा धर्म कोणता?
दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयाऽपरम्। सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः
दानाने एक, बळाने दुसरा, आणि सत्यवचनाने तिसरा — असे सर्व बाजूंनी मिळालेले राज्य धर्मात्म्याने स्वीकारावे.
ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत्। वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान्
ब्राह्मणाने भिक्षा मागावी, क्षत्रियाने रक्षण करावे, वैश्याने धन मिळवावे आणि शूद्राने त्यांची सेवा करावी.
भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते । क्षत्रियोऽसि क्षतात्राता बाहुवीर्योपजीविता
तुझ्यासाठी भिक्षा घेणे निषिद्ध आहे, शेती करणेही योग्य नाही; तू क्षत्रिय आहेस, संकटातून वाचवणारा, आणि आपल्या बाहूंच्या बळावर उपजीविका करणारा आहेस.
पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धर । साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनाथ नयेन वा
महाबाहू, आपल्या वडिलांचा हिस्सा जो हरवला आहे तो पुन्हा मिळव — साम, भेद, दान, दंड किंवा नीती यापैकी कुठल्याही मार्गाने.
इतो दुःखतरं किं नु यदहं दीनबान्धवा। परपिण्डमुदीक्षे वै त्वां सूत्वा मित्रनन्दन
याहून दुःखदायक दुसरे काय असेल, की मी आणि माझे दीन नातेवाईक दुसऱ्याच्या अन्नाकडे पाहतो, आणि मी तुला जन्म दिला आहे, मित्रांना आनंद देणारा.
युध्यस्व राजधर्मेण मा निमञ्जीः पितामहान् । मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिं
राजधर्माप्रमाणे युद्ध कर; आपल्या पितरांना खाली जाऊ देऊ नकोस; तू आणि तुझे भाऊ पुण्य संपल्यावर वाईट मार्गाला लागू नका.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परन्तप
इथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते, शत्रूंना जाळणारा, विदुला आणि तिच्या पुत्राचा संवाद.
ततः श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वक्तुमर्हसि । यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी
म्हणून, तुला जे उत्तम आणि अधिक कल्याणकारी आहे ते योग्य रीतीने सांगावे लागेल; कारण तू कीर्तीमान, बुद्धिमान, चांगल्या कुळात जन्मलेली आणि तेजस्वी आहेस.
क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्शिनी । विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता
क्षत्रिय धर्मात रमणारी, संयमी, दूरदृष्टी असलेली विदुला, राजसभांमध्ये प्रसिद्ध आणि अनेक गोष्टी ऐकलेली होती.
विदुला नाम राजन्या जगर्हे पुत्रमौरसम् । निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम्
विदुला नावाच्या राजकन्येने आपल्या स्वतःच्या पुत्राला, जो सिंधूच्या राजाकडून हरला होता आणि खचलेल्या मनाने पडून होता, फटकारले.
अनन्दन मया जात द्विषतां हर्षवर्धन । न मया त्वं न पित्रा च जातः क्वाभ्यागतोह्यसि
दुर्दैवी, तू माझ्या पोटी जन्मलास, पण शत्रूंचा आनंद वाढवतोस; ना तू माझा, ना तुझ्या वडिलांचा — मग कुठून आलास?